واژگان پارسي و قافيه‌ شعر تازي

رواج واژگان بيگانه به‌ويژه پارسي در زبان عربي، از روزگار خلافت عباسي تاكنون، نگاه پژوهشگران را به خود جلب كرده و يادداشت‌هاي زيادي درباره‌ اين واژه‌ها و اصلشان در زبان پارسي و شيوه‌هاي تعريب و ضوابطش به نگارش درآمده، همان‌گونه كه به ريشه‌هاي سياسي، جغرافيايي و دينيِ گسترش اين واژه‌ها در زبان عربي پرداخته شده است ولي آنچه كمتر و شايد هرگز از آن سخني به ميان نيامده نقش و كاركرد هنري اين واژگان در شعر تازي است. اگر با نگاه تيزبينانه‌تر به جايگاه واژه‌هاي پارسي در شعر تازي بنگريم، درمي‌يابيم كه بسياري از آنها به مثابه‌ قافيه به كار رفته‌اند و چون از ارزش والاي هنري، موسيقايي و معنايي قافيه در اين شعر آگاهيم، توان پنداشت كه سرايندگان عربي‌زبان، آگاهانه و با هدف بهره‌گيري از ارزش‌هاي موسيقايي و معنايي اين واژگان آنها را در قافيه به كار برده‌اند. نويسنده، در جستار پيش‌رو، نخست از برخي بيت‌ها، قطعه‌ها و قصيده‌هايي كه سرايندگانشان از واژه‌هاي بيگانه و به‌ويژه پارسي در جايگاه قافيه بهره برده‌اند، ياد مي‌كند و سپس از كاركرد فنّي يا انگيزه‌ هنري كاربرد چنين واژگاني در اين جايگاه سخن مي‌گويد. ارزشمندترين كاركردهاي هنري واژگان پارسي قافيه را مي‌توان به درازا كشيدن چكامه‌هاي عربي، آشنايي‌زدايي معنايي نزد خواننده و كمك به اثربخشي موسيقايي شعر عربي دانست. سرايندگان براي بهره‌گيري از اين ارزش‌ها واژه‌هاي پارسي قافيه را در ساخت‌هاي گوناگون اسمي، فعلي، وصفي و چه‌بسا ساخت‌هايي متفاوت با ساخت شناخته‌ آنها ميان مردم عرب‌زبان به كار برده و گاه تركيب‌هايي دوبخشي از واژه‌هاي عربي و پارسي ساخته‌اند تا بتوانند اين واژه‌ها را با ديگر واژه‌هاي عربي قافيه هم‌ساز و هم‌آوا كنند.