مولفه‌هاي توحيد اجتماعي از ديدگاه مفسران فريقين و روايات و نسبت ‌سنجي آن با واژه «عبادت»

توحيد اجتماعي كه اصطلاحي نوپديد و از جمله مباحث كلام اجتماعي است، براساس تحقيقات قرآني انجام شده و با الهام از جمله كليدي لااله الاالله و بسياري از آيات توحيدي، داراي دو مؤلفه اصلي نفي عبوديت غير خدا و اثبات وحدانيت و ربويبت الهي است كه مطابق آيات قرآن هر كدام داراي مؤلفه‍هاي فرعي هم هستند. نظر به اينكه ابعاد و هويت اجتماعي توحيد در انظار نوع متفكران مسلمان به روشني تبيين نشده، اين تحقيق به دنبال پاسخ به اين سوال است كه مؤلفه‍هاي توحيد اجتماعي چه بازتابي در آراء مفسران داشته و با توجه به دلالت آيات و روايات، عبوديت كه معناي پايه‍اي توحيد اجتماعي است در فرهنگ قرآني به چه معناست؟ اين تحقيق كه با اتكاء بر ظواهر آيات دال بر مباحث توحيدي و رويكرد تحليلي سامان يافته، نشان مي‍دهد باوجود دلالت صريح آيات توحيدمحور بر دو مولفه‍ توحيد اجتماعي، غالب مفسران همانند نوع متكلمان و فلاسفه، كمتر به بعد نفيي توحيد پرداخته‍اند و تنها برخي از ايشان به دوسويه‍بودن حقيقت توحيد در قرآن توجه داشته و با تمسك به روايات تفسيري، «عبادت» را «اطاعت» معنا كرده و بر نفي اطاعت مطلق از غير خداوند كه همان بعد اجتماعي توحيد است، تاكيد داشته‍اند. شاهد صدق اين برداشت، شواهد روايي در ترادف اطاعت و عبادت است. خوانش اجتماعي از توحيد، عبادت را از انحصار در معناي متبادر فقهي و مناسكي آن خارج ساخته و با معادل‍‍گرفتن آن با مفهوم اطاعت و توسعه معنايي عبادت و معبود نفي هرگونه اطاعت استقلالي و كوركورانه، سلطه نظامي، سياسي، قانوني، فرهنگي و اقتصادي را نتيجه مي‍دهد.