مدل‌سازي مطلوبيت زيستگاه پازن (Capra aegagrus) و كبك‌دري (Tetraogallus caspius) در منطقه حفاطت‌شده البرز مركزي شمالي بر مبناي رويه ارزيابي چند‌معياره (MCE)

مقدمه: در چند سال اخير، زيستگاه‌هاي طبيعي به ويژه مناطق تحت‌حفاظت عمدتاً حالت تكه‌تكه‌اي و جزيره‌اي يافته‌اند و در ميان كاربري‌هاي انساني قرار گرفته‌اند. شناخت زيستگاه‌هاي مطلوب حيات‌وحش و درك ويژگي‌هاي آن‌ها از اهميت بسيار بالايي برخوردار است. با استفاده از روش‌هاي مدل‌سازي زيستگاه به صورت گسترده و بدون نياز به جمع‌آوري جزئيات ويژگي‌هاي فيزيولوژيك و رفتاري گونه‌ها مي‌توان به برآوردي از مطلوبيت زيستگاه براي حيات‌وحش دست يافت. پازن (Capra aegagrus) و كبك دري (Tetraogallus caspius) دو گونه شاخص مناطق كوهستاني مرتفع مي‌باشند كه به ترتيب بر اساس ليست قرمز 2020 و 2016 آيو سي ان، در دسته NT LC قرار گرفته‌اند.مواد و روش‌ها: در اين مطالعه براي دو گونه مورد نظر در منطقه حفاظت‌شده البرز مركزي شمالي با بكارگيري روش ارزيابي چند معياره (MCE) مدل‌سازي مطلوبيت زيستگاه انجام گرفت. ابتدا معيارهاي تأثيرگذار با مرور منابع و مطالعه اجمالي گونه‌ها تعيين شدند و سپس با استفاده از روش AHP شش فرانامه وزني مختلف براي هر گونه ايجاد گرديد. با بكارگيري روش تركيب خطي وزن‌دار شش فرانامه مدل‌سازي شدند و صحت‌سنجي مدل‌ با استفاده از شاخص ROC از مقايسه تصوير شبيه‌سازي شده و تصوير مرجع انجام شد. اطلاعات حضور پازن و كبك‌دري از طريق بازديد ميداني و مشاهدات مستقيم گونه‌‌ها، آثار باقي مانده مانند سرگين و ردپا در منطقه حفاظت‌شده البرز مركزي شمالي به دست آمد و به عنوان تصوير مرجع براي ارزيابي صحت استفاده شد. در نهايت وابستگي ميزان مطلوبيت نهايي به معيارها با استفاده از ضريب خطي همبستگي پيرسون (r) مشخص گرديد.نتايج: از ميان شش فرانامه وزني مختلف براي پازن و كبك‌دري طبق نتايج صحت‌سنجي، فرانامه دوم با ميزان ROC برابر 95/0 درصد براي هر دو گونه به عنوان بهترين فرانامه وزني انتخاب شد. تصوير مطلوبيت نهايي بيشترين ميزان مطلوبيت را براي هر دو گونه در بخش‌هاي مركزي و جنوب‌شرقي محدوده مورد مطالعه نشان داد و بر اساس نتايج ضريب خطي همبستگي پيرسون (r) ميزان مطلوبيت زيستگاهي بيشترين وابستگي را به فاكتورهاي ارتفاع، فاصله از مناطق صخره‌اي و پاسگاه‌هاي محيط‌باني دارد و به نسبت تأثير پارامترهاي ديگر كمتر مي‌باشد. هم‌چنين گونه پازن و كبك‌دري داراي هم‌پوشاني قابل توجهي در مناطق زيستگاهي هستند به گونه‌اي كه هر دو مناطق مرتفع صخره‌اي را به عنوان زيستگاه ترجيح مي‌دهند. يكي ديگر از فاكتورهاي مهم وجود پاسگاه‌هاي‌ محيط‌باني مي‌باشد كه به شدت مطلوبيت را براي گونه‌هاي اين منطقه افزايش مي‌دهد.بحث: مطالعه حاضر نشان مي‌دهد كه گونه‌هاي كبك دري و پازن در مناطق كوهستاني مرتفع، به خصوص در مناطق جنوب‌شرقي و مركزي منطقه حفاظت‌شده البرز مركزي شمالي، داراي شرايط زيستگاهي مناسب‌تري هستند. اين مناطق شامل ارتفاعات صخره‌اي مي‌باشند كه براي اين گونه‌ها جذابيت ويژه‌اي دارند. فاصله از مناطق صخره‌اي و فاصله از پاسگاه‌هاي محيط‌باني نيز از اهميت بالايي برخوردارند و تأثير قابل توجهي در مطلوبيت زيستگاهي اين گونه‌ها دارند. براي اين گونه‌ها جاده‌ها و احداث مناطق سكونت انساني با زيستگاه آن‌ها تداخل دارند، اما شكار غيرقانوني يك تهديد جدي براي اين گونه‌ها محسوب مي‌شود. بنابراين، براي حفاظت از اين گونه‌ها، اقداماتي مانند احداث پاسگاه‌هاي محيط‌باني، ايجاد محدوديت‌ها در ساخت‌و‌ساز در مناطق زيستگاهي، ارتقاي آگاهي عمومي درباره‌ي حفاظت از اين گونه‌ها و اجراي قوانين سختگيرانه در برابر شكار غيرقانوني مي‌تواند مؤثر باشد.