ارزيابي توزيع فضايي خدمات اكوسيستم فرهنگي حوضه آبخيز شهر ايلام: مدل‌سازي ارزش زيبايي‌شناختي

مقدمه: خدمات اكوسيستم فرهنگي به عنوان يكي از اجزاي خدمات اكوسيستم، مزاياي نامشهود انسان از اكوسيستم‌ ها است كه نقش اساسي در ارتقاي رفاه انسان ايفا مي‌كند. تغييرات سريع كاربري اراضي با آسيب به دارايي‌هاي اكولوژيك در حوزه آبخيز شهر ايلام باعث كاهش ظرفيت خدمات اكوسيستم فرهنگي از جمله كيفيت زيبايي‌ شناختي شده است. بنابراين ارزيابي عرضه خدمت اكوسيستمي زيبايي شناختي كه نشان ‌دهنده ‌ي تنوع زيستي در مناطق شهري و شرايط مطلوب براي زندگي است، براي گنجاندن در برنامه ‌هاي آمايشي شهر ايلام در راستاي اقدامات مديريتي مناسب امري ضروري محسوب مي‌ شود. بدين منظور در پژوهش حاضر، يك رويكرد يكپارچه براي تهيه نقشه زيبايي ‌شناختي با هدف نمايش توزيع مكاني عرضه خدمت زيبايي‌ شناختي در حوضه آبخيز شهر ايلام ارائه شده است كه نتايج آن مي‌ تواند تا حد زيادي بر برنامه‌ ريزي و تصميم ‌گيري ‌هاي مديريتي در مورد توسعه آينده به سمت پايداري شهري با حفظ اكوسيستم‌ هاي طبيعي تأثير بگذارد.مواد و روش‌ها: توزيع فضايي عرضه خدمات اكوسيستمي زيبايي‌ شناختي در حوزه آبخيز شهري ايلام با استفاده از 12 معيار بصري و اكولوژيك، شامل: شيب، ارتفاع، ژئومرفولوژي، كاربري اراضي، ويژگي هاي زيستگاه، قابليت ديد مناطق پرتنوع، قابليت ديد جاده‌ ها، قابليت مناطق مسكوني، قابليت ديد رودخانه، قابليت ديد پارك، تيپ و تراكم پوشش گياهي بررسي شد. براي تهيه لايه‌ هاي قابليت ديد از دستور Viewshed در نرم افزار TerrSet Idrisi استفاده شد. سپس لايه ‌هاي ورودي با استفاده از توابع عضويت فازي و با استفاده از روش تركيب خطي وزني در سامانه ArcGIS10.8 ادغام شدند. در بين روش‌هاي تصميم ‌گيري چند معياره، از روش فرآيند تحليل سلسله مراتبي (AHP) براي اولويت‌بندي معيارها استفاده شد.نتايج: بر اساس نتايج فرآيند تحليل سلسله مراتبي و با توجه به نتايج كارشناسان در بين معيارهاي ورودي، قابليت ديد رودخانه، تيپ گياهي و قابليت ديد نقاط پرتنوع به ترتيب با مقادير 14/0، 127/0 و 116/0 بيشترين وزن را به خود اختصاص دادند. از طرف ديگر كمترين اهميت و وزن در معيار قابليت ديد جاده‌ ها مشاهده شد. بر اساس نقشه نهايي كيفيت زيبايي ‌شناختي، بهترين كيفيت اين خدمت در قسمت ‌هايي از شمال، شرق، جنوب شرقي و غرب حوضه آبخيز شهر ايلام است كه اين مكان ‌ها داراي بهترين قابليت ديد رودخانه، قابليت ديد مناطق پرتنوع، ارتفاع زياد تا متوسط و با پوشش غالب جنگلي هستند.بحث: نتايج اين مطالعه نشان داد كه مناطق با پوشش جنگلي و مناطق با كاربري هاي انساني به ترتيب بالاترين و پايين ترين ظرفيت اين خدمت در منطقه مورد مطالعه را دارند كه حاكي از اهميت كاربري ‌هاي سبز طبيعي نسبت به كاربري ‌هاي مصنوعي و انسان ‌ساخت در ارائه خدمت زيبايي‌ شناختي است. اين نتايج نشان مي‌دهد كه ظرفيت اكوسيستم حوضه آبخيز شهر ايلام در ارائه خدمت زيبايي ‌شناختي در مكان‌ هاي مختلف متغير است و تحت تأثير عوامل مختلفي به‌ويژه تغييرات توپوگرافي و الگوي كاربري اراضي است. از اين رو، جلوگيري از تغيير كاربري اراضي يك عامل مهم براي حفظ خدمات اكوسيستم است. زيرا تغييرات كاربري اراضي بر ظرفيت اكوسيستم براي توليد كالا و خدمات تأثير مي ‌گذارد. همچنين نتايج اين پژوهش با ارائه الگوي توزيع فضايي پتانسيل خدمت زيبايي ‌شناختي مي‌ تواند براي تصميم‌گيران، مديران و برنامه ‌ريزان شهري به منظور پايش و حفاظت از ارزش‌هاي زيبايي ‌شناختي و اتخاذ استراتژي ‌ها و برنامه ‌ريزي ‌هاي مديريت منظر شهري در سيماي سرزمين منطقه مورد مطالعه مهم و مفيد باشد.