انتخاب زيستگاه و شناسايي مناطق بالقوه زادآوري مرال Cervus elaphus maral در استان مازندران

مقدمه: مرال بزرگترين گوزن بومي ايران است. با اين‌كه اين گونه در گذشته‌هاي نه چندان دور از جمعيت و پراكندگي نسبتاَ خوبي برخوردار بوده است، اما امروزه جمعيت آن كاهش قابل توجهي داشته و پراكندگي آن تنها به برخي محدوه‌ها ي امن مناطق تحت حفاظت محدود مي‌شود. از مهم‌ترين عوامل مؤثر در كاهش جمعيت اين گونه، تخريب و نابودي زيستگاه‌ ها و شكار غيرمجاز گونه به ‌واسطه فعاليت‎هاي انساني است. لذا با استفاده از مدلسازي مطلوبيت زيستگاه به عنوان يك ابزار مؤثر در شناسايي، مد ‌‌‌‌‌‌‌يريت و حفاظت از زيستگاه‌ هاي باقي مانده، مي‎توان مديران را در حفاظت مؤثرتر از گونه ياري رساند.مواد و روش‌ها: جنگل‌هاي هيركاني يا جنگل‌هاي خزري 15 درصد از كل جنگل‌هاي ايران را تشكيل مي‌دهند و آخرين بازمانده از جنگل‌هاي پهن برگ معتدل در سطح جهان هستند. استان مازندران در شمال ايران كه 46/1 درصد از مساحت كل كشور را به خود اختصاص داده است، دربرگيرنده بخش قابل توجهي از اين جنگل‌هاست. محدوده امن البرز مركزي مهم‌ترين منطقه و امن ترين زيستگاه زادآوري مرال در استان مازندران است. در اين پژوهش از روش بيشترين بي‌نظمي و تحليل عاملي آشيان بوم شناختي و نقاط حضور بدست آمده از بازديدهاي ميداني در محدوده البرز مركزي، به منظور شناسايي زيستگاه‌هاي مطلوب مرال و مناطق زادآور گونه در استان مازندران بهره برده شد. اين مدل‌ها توسط تعدادي لايه محيط زيستي پيش‌بيني كننده و نقاط حضور گونه، راه‌اندازي مي‌شوند و مطلوبيت هر سلول در زيستگاه را به صورت تابعي از متغييرهاي زيستي بيان مي‌كنند.نتايج: نتايج تحليل عاملي آشيان بوم شناختي نشان داد كه محدوده امن البرز مركزي مهمترين منطقه و امن‌ترين زيستگاه زادآوري مرال در مازندران است. نتايج روش تحليل آشيان بوم شناختي با مقادير 3/1 كنارگي و ويژه‌گرايي بالا (5/5) نشان دهنده مناطقي است كه شيب و ارتفاع بالاتر از ميانگين زيستگاه داشته و لذا تحمل‌پذيري كمي دارند. نتايج تحليل بيشترين بي‌نظمي نشان داد يكي از اثرگذارترين پارامترها مؤثر در مطلوبيت زيستگاه مرال، متغير فاصله از روستا است. براساس آزمون جك‌نايف، اين متغيير مهمترين متغير در انتخاب زيستگاه مرال است. با افزايش فاصله از روستا، مطلوبيت زيستگاه گونه به صورت تصاعدي افزايش مي‌يابد و سپس به دليل نزديك شدن به روستاهاي ديگر و تراكم حضور انسان در منطقه، كاهشي است. با افزايش تراكم پوشش گياهي ابتدا مطلوبيت زيستگاه افزايش يافته ولي در تراكم بالا مطلوبيت كاهش مي‌يابد. نمودار منحني پاسخ نشان مي‎دهد كه با افزايش ارتفاع مطلوبيت زيستگاه گونه نيز افزايش مي‌يابد، چرا كه در فصل زادآوري، گونه مرال به مناطق ارتفاعي با امنيت بيشتر وابسته است. در بين متغيرهاي بوم شناختي، متغير شيب كم اثرترين متغير شناسايي شد.بحث: گونه مرال در فصل زادآوري فقط در مناطق امن به ويژه در محدوده امن البرز مركزي حضور داشته و در فصل غيرزادآوري در سطح بسيار وسيع‌تري پراكنده مي‌شود. استان مازندران بالقوه يكي از نقاط داغ تنوع زيستي كشور است اما از آن‌جا كه در حال حاضر محدوده امن البرز مركزي از امنيت بالايي برخوردار است، مهمترين و پرجمعيت‌ترين زيستگاه زادآوري مرال در مازندران و يكي از دو محدوده اصلي زادآوري اين گونه در كشور است. كمبود حفاظت از مناطق مطلوب مهمترين عامل در كاهش جمعيت مرال در استان است. يكي از مهمترين چالش‌هاي حفاظتي اين گونه در استان تكه‌تكه بودن زيستگاه‌ها و پراكندگي آن‌ها است. بسياري از زيستگاه‌ها در مسير جابجايي گونه احتمالا مطلوبيت زيستگاهي بالايي دارند، حال ممكن است كه همين زيستگاه‌ها به دليل ضعف در حفاظت، از نرخ بقا بسيار پائيني براي گونه برخوردار بوده، سينك‌هاي جمعيت‌هاي محلي يا تله‌هاي بوم شناختي باشند.