شانس اخلاقي در اصول فقه متأخر اماميه

شانس اخلاقي يكي از مسائل جذاب و تأثيرگذار در فلسفۀ اخلاق معاصر است. سؤال اصلي اين بحث را مي‌توان چنين تقرير كرد: آيا امور خارج از اختيار و كنترل فاعلِ اخلاقي در جايگاه اخلاقي او يا ميزانِ شايستگيِ او براي ستايش يا سرزنشِ اخلاقي تأثيرگذار است؟ «اصل كنترل» پاسخ منفي به اين سؤال مي‌دهد، و «شانس اخلاقي» پاسخ مثبت. در نخستين مواجهه با سنت اصولي پس از شيخ انصاري به نظر مي‌رسد در اين رابطه مواضع دوگانه‌اي وجود دارد. نويسندگان تلاش كرده‌اند با بررسيِ تحليليِ اين سنت اصولي، ديدگاه‌هاي مطرح در اين سنت فكري را شناسايي، بازخواني و تبيين كنند. تأكيد اصوليان بر اين كه فعل غيراختياري از دايرۀ تكليف خارج است، دست‌كم در ظاهر امر، تأييد اصل كنترل است؛ اما خواهيم ديد كه اصلِ كنترلِ مستخرج از اصول فقه، با اصل كنترل مطرح در فلسفۀ اخلاق معاصر متفاوت است. از سوي ديگر، ديدگاه برخي از اصوليان در مباحث تجرّي و اجتهاد و تفسير برخي از آن‌ها از پاره‌اي از روايات، مؤيد پذيرش شانس اخلاقي است. مقايسۀ مجموعه ديدگاه‌هاي رايج در اصول فقه متأخرِ اماميه ما را به اين نتيجه مي‌رساند كه موضع بسياري از آنها پذيرش شانس اخلاقي همراه با خوانشي خاص و سازگار از اصل كنترل است.