واكاوي تاريخي مفهوم «الجفاة الطغام»؛ توصيفي از حضرت علي (ع) دربارۀ شاميان

تعبير «الجفاة‌ الطغام» در سه خطبه نهج‌البلاغه، خطاب به اهل شام بكار رفته‌است. امام علي(ع) اين گروه را تندخو و در شمار اراذل و اوباش جاي داده كه تنها اتحاد، موجب پيروزي‌شان شده است. نكته قابل توجه، استعمال جفاة طغام به دو صورت معرفه و نكره و اظهار تعجب علي(ع) از جفاة‌طغام است كه بدون دريافت «مَعُونه»، به اطاعت از معاويه درآمده‌اند. درباره اين نسبت، شارحان، تعجب امام(ع) را تنها به تبعيت بدون عطا منحصر كرده‌اند. برخي از شارحان معناي لغوي را پاداش و مستمري دانسته‌اند اما تعجب خود را اين چنين ابراز داشته كه محال است معاويه به سپاهيان، عطايي نداده باشد؛ تحليل برخي آن است كه مَعونه به معناي پرداخت‌هاي مازاد بر حقوق ماهيانه است كه به تيمارداري ستوران و تعمير اسلحه اختصاص مي‌يافته است. اين پژوهش به روش توصيفي-تحليلي مفهوم جفاةطغام را بازشناسي كرده است. در پايان اين نتيجه به‌دست آمد كه هرگروه عالي‌رتبه يا دون‌پايه‌اي كه اقتدار، وفاداري و اطاعت از حاكميت حضرت علي(ع) را ناديده گرفته، بـه فكر تصاحب قدرت يا معترض سياست‌هاي حضرت بوده و امنيت شـهرها را بـرهـم‌زند، همگي در شمار موصوفان به «الجفاة الطغام» قرار مي‌گيرند. در اين ميان، گروه‌هايي هويت‌يابي شدند كه از معاويه، معونه و عطايي دريافت نمي‌كردند كه دقيقا با توصيف امام، سازگار است. با شناخت هويت طغام اين نكته حاصل شد كه اظهار تعجب علي (ع) تنها از جفاةطغام نيست كه بدون معونه از معاويه اطاعت مي‌كنند؛ بلكه حضرت متعجب از صحابياني هستند كه حقوقي برابر را نپذيرفته و روش‌هاي ايشان را خوش ندارند.