چگونگي پيوند معارف وحياني، عقلاني و تجربي در نظريه ‎پردازي بر اساس روش تحقيق تكاملي

فرهنگستان علوم اسلامي قم به ‎دنبال ارائه الگويي براي علم ديني است كه از هر سه منشأ معرفتي وحي (نقل)، عقل و تجربه به محوريت وحي استفاده كند. طبق اين ديدگاه، هر نظريه علمي، مدلي ساده شده از واقعيتي پيچيده بوده و داراي سه سطح توسعه، كلان و خرد است.«سطح توسعه» نظريه علمي، وضعيت مطلوب و آرماني پديده را بيان مي‎كند. در نظريه علم ديني، اين وضعيت مطلوب، از آموزه‎هاي اسلام به‎مثابه يك كل −نه تك‎تك معارف وحياني− اخذ مي‎شود. «سطح كلان» نظريه علمي، با توليد وصف تكاملي شروع مي‎شود. براي به‎دست‎آوردن اوصاف تكاملي نيازمند اطلاعات سطح توسعه (به‎عنوان مفاهيم ديني حاكم بر تحقيق) و اطلاعات تجربي (براساس مطالعات كتابخانه‎اي و تاريخي) هستيم؛ زيرا بستر گمانه‎زني پژوهشگر را براي توليد اوصاف فراهم مي‎كند. با اعتبارسنجي تجربي، ديني و نظري گمانه‎ها (و تأييد يا اصلاح آنها)، مدل وصفي پديده به‎دست مي‎آيد. اين اوصاف نظام‎مند وظيفه توصيف پديده به‎عنوان يك كل متغير را برعهده دارند. سرانجام، در سطح خُرد با توجه به سطوح توسعه و كلان نظريه علمي و با كمك اطلاعات ميداني، درضمن تحفظ بر خطوط قرمز شارع، معادله تصرف و تغيير موضوع به‎گونه‎اي ارائه مي‎شود كه بر نظريات رقيب تمدني تفوق يابد.