تحليل فضايي توزيع پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهرهاي ايران

مقدمه دسترسي مناسب به پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري معيار مهمي براي سنجش ميزان زيست‌پذيري در شهرها است. فضاهاي سبز شهري و به تبع آن، پارك‌هاي شهري سهم زيادي در سلامت و رفاه شهروندان دارد. پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري يكي از عناصر مهم زيرساخت‌هاي سبز شهري را تشكيل مي‌دهند كه به افزايش كيفيت زندگي شهروندان كمك مي‌كنند و محيط شهري را با تصفيۀ هوا، كنترل آلودگي صوتي، كاهش اثر جزيرۀ گرمايي و حفظ تنوع زيستي بهبود مي‌بخشند. پارك‌هاي شهري خدمات اكولوژيكي و فرهنگي مانند گشت‌و‌گذار، زيبايي‌شناختي، تفريح و سرگرمي، آموزش و فرهنگ، ورزش و ارتباطات اجتماعي را براي ساكنان شهري ارائه مي‌دهند و در نتيجه، كيفيت زندگي آن‌ها را بهبود مي‌بخشند. پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري به عنوان مركزي براي تعاملات اجتماعي در شهرهاي امروزي نقش كليدي در نوسازي شهري و توسعۀ پايدار شهري و منطقه‌اي ايفا مي‌كنند. دسترسي مناسب به پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري با شادكامي شهروندان رابطه دارد. با توجه به كاركردهاي مهم پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري و نقش آن‌ها در نيل به توسعۀ پايدار شهري و منطقه‌اي، طراحي و ساماندهي اين فضاها در شهرها به‌ويژه در كلان‌شهرهاي ايران به عنوان راهبردي براي حل معضلات حاد شهري و شهرنشيني شتابان و بي‌رويه و افزايش سطح زيست‌پذيري شهري است. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر با هدف تحليل آماري توزيع فضايي پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهرهاي ايران انجام شده است. به همين دليل، در پژوهش كمي پيش رو با استفاده از تكنيك‌هاي كريتيك و كوكوسو به تحليل توزيع فضايي پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهرهاي منتخب ايران پرداخته شده است. كلان‌شهرهاي مورد مطالعه در اين پژوهش كلان‌شهرهاي رسمي و غيررسمي ايران مانند تهران، مشهد، اصفهان، كرج، شيراز، تبريز، اهواز، كرمانشاه، رشت، زاهدان، همدان و كرمان بوده است. داده‌هاي مورد نياز براي انجام پژوهش از آمارنامۀ كلان‌شهرهاي مورد مطالعه جمع‌آوري شده است. نماگرهاي مورد استفاده مساحت كل فضاي سبز شهري به مترمربع، مساحت فضاي سبز تحت پوشش شهرداري، تعداد كل پارك‌ها، مساحت كل پارك‌ها به مترمربع، تعداد پارك‌هاي شهري، مساحت پارك‌هاي شهري، تعداد پارك‌هاي جنگلي، مساحت پارك‌هاي جنگلي و سرانۀ فضاي سبز در كلان‌شهرهاي مورد مطالعۀ ايران بوده است. وزن اين نماگرها با استفاده از تكنيك كريتيك محاسبه شده و در تكنيك كوكوسو استفاده شده‌اند. در تكنيك كوكوسو استراتژي‌هاي سه‌گانه و مقدار امتياز نهايي (K) بررسي و تحليل شده است. يافته‌ها در استراتژي اول (Ka) تكنيك كوكوسو كلان‌شهر تهران با كسب امتياز (0.114) داراي بيشترين امتياز بوده است. در اين استراتژي شهرهاي رشت با كسب امتياز (0.016) و همدان با كسب امتياز (0.071) كمترين امتيازها را داشته‌اند. در استراتژي دوم (Kb) تكنيك كوكوسو كلان‌شهر تهران با كسب امتياز (426.23) بيشترين امتياز را از آن خود كرده است. در اين استراتژي شهرهاي رشت با كسب امتياز (2) زاهدان با كسب امتياز (49.76) و همدان با كسب امتياز (61.47) كمترين امتيازها را به دست آوردند. در استراتژي سوم (Kc) تكنيك كوكوسو كلان‌شهر تهران با كسب امتياز (1) بيشترين امتياز را داشته است. در اين استراتژي شهرهاي رشت با كسب امتياز (0.140) همدان با كسب امتياز (0.619) كمترين امتيازها را داشته‌اند. ميانگين نزديك‌ترين همسايگي توزيع فضايي پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهر شيراز 0.721049 و ميزانZ Score عدد 4.713088- و ميزان PValue مقدار 0.000002 به دست آمده است. براساس ميانگين نزديك‌ترين همسايگي الگوي توزيع فضايي پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهر شيراز به صورت خوشه‌اي بوده است. تحليل خوشه‌اي فضايي چند فاصله‌اي نشان مي‌دهد الگوي توزيع فضايي پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري در كلان‌شهر شيراز به صورت خوشه‌بندي است. نتيجه‌گيري نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كلان‌شهر تهران بيشترين امتياز پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري را داشته است. با وجود اينكه اين متروپل ملي بيشترين امتياز پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري را در بين شهرهاي مورد مطالعه به دست آورده است؛ ولي با توجه به ميزان جمعيت متمركزشده در اين كلان‌شهر، اين شهر با حالت مطلوب و ايده‌آل فاصله دارد. بررسي ميزان و سطح زيست‌پذيري شهري فقط با استفاده از نماگرهاي مربوط به ميزان پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري امكان‌پذير نيست و عوامل متعدد ديگري ميزان زيست‌پذيري را تحت تأثير خود قرار مي‌دهند. بعد از كلان‌شهر تهران كلان‌شهرهاي شيراز و مشهد داراي امتيازهاي زيادي در زمينۀ پارك‌ها و فضاهاي سبز شهري هستند. در ميان كلان‌شهرهاي مطالعه‌شده، شهر رشت ضعيف‌ترين و كمترين امتياز را كسب كرده و اين شهر در زمينۀ نماگرهاي مورد بررسي نيازمند توجه ويژه است.