سنجش اثرگذاري توسعۀ گردشگري شهري بر سطح كيفيت زندگي ساكنين مناطق شهري كلان‏‌شهر تبريز

مقدمه كيفيت زندگي مفهومي پيچيده، چندبُعدي و فرارشته‌اي است كه از دهۀ 1960 به طور گسترده توسط رشته‌هاي مختلف علوم بهداشتي و علوم اقتصادي و اجتماعي مورد بحث قرار گرفته است. كيفيت زندگي (QOL) به رفاه عمومي زندگي افراد اشاره دارد و اساساً از طريق مفاهيم بهزيستي عيني و ذهني ساختار يافته است. مطالعات قبلي رابطۀ بين كيفيت مكان و گردشگري را از دو جنبه مورد بحث قرار دادند: صحنه‌ها و امكانات رفاهي. نخست، سبك زندگي كه توسط صحنه‌ها حمل مي‌شود، جاذبۀ اصلي گردشگري فرهنگي است. شركت‌كنندگان يا ناظران صحنه‌ها به عنوان گردشگر نيز شناخته مي‌شوند و گردشگران در تجربۀ اصيل و منحصر‌به‌فرد خود در صحنه‌ها غوطه‌ور مي‌شوند. دوم، امكانات رفاهي مانند كيفيت چشم‌انداز، تئاتر، پارك‌ها، موزه‌ها، رستوران‌ها و فرصت‌هاي خريد مي‌تواند از نظر روان‌شناختي براي گردشگران جذاب باشد، كه اين نيز به دليل سبك زندگي ارائه‌شده توسط امكانات رفاهي است. با مصرف امكانات، افراد سبك زندگي خود را حفظ مي‌كنند كه مي‌تواند هويت آن‌ها را منعكس كند. گردشگران و ساكنان بلندمدت با انگيزۀ مصرف امكانات رفاهي به عنوان مهاجران رفاهي شناخته مي‌شوند. شهرهاي پر از امكانات رفاهي به «شهرهاي جشنواره» و «ماشين‌هاي سرگرمي» تبديل شده‌اند. اين شهرها نه تنها طبقۀ خلّاق، بلكه گردشگران را نيز جذب مي‌كنند. بنابراين يكي از بخش‌هايي كه مي‌توان گفت عامل ايجاد تغييرات اساسي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در شهرها است و امروزه به عنوان يك صنعت پوياي اقتصادي از آن نام برده مي‌شود، گردشگري است؛ كه نقش كليدي در بهبود كيفيت زندگي شهروندان ايفا مي‌كند. هدف پژوهش حاضر، بررسي تأثيرات توسعۀ گردشگري شهري بر سطح كيفيت زندگي شهروندان در مناطق شهري كلان‌شهر تبريز را است. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر هدف، كاربردي و از نظر روش پژوهش، توصيفي‌ـ همبستگي و از نظر گردآوري داده‌ها، رويكرد پيمايشي بود. جامعۀ آمار شامل كليۀ ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز (برابر با 1.773.033 نفر) بود كه بر اساس فرمول كوكران تعداد 384 نفر به عنوان حجم نمونه مشخص شد. روش توزيع پرسشنامه‌ها به شيوۀ تصادفي خوشه‌اي بر اساس تراكم جمعيت در هر منطقه بود. براي جمع‌آوري داده‌ها از دو روش كتابخانه‌اي و ميداني (پرسشنامه) بهره گرفته شد. ابزار سنجش شامل دو پرسشنامۀ كيفيت زندگي وير و شربون (1992) با 25 گويه و توسعۀ گردشگري شهري محقق‌ساخته با 15 گويه بود. درخور يادآوري است كه روايي پرسشنامۀ محقق‌ساخته به تأييد اساتيد همكار در انجام پژوهش رسيده است. در اين پژوهش، پايايي (تعيين اعتماد) پرسشنامه يا قابليت اعتماد آن با استفاده از روش اندازه‌گيري آلفاي كرونباخ كه در محيط نرم‌افزاري SPSS نسخۀ 24 انجام شد. آزمون آلفاي كرونباخ پرسشنامۀ كيفيت زندگي با 50 گويه برابر با (0/869) و آزمون آلفاي كرونباخ پرسشنامۀ توسعۀ گردشگري با 23 گويه برابر با (0/876) به ‌دست آمد كه اين امر نشان‌دهندۀ پايايي بسيار زياد پرسشنامه‌هاي پژوهش بود. شيوۀ تجزيه‌و‌تحليل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار سيستم اطلاعات جغرافيايي و نرم‌افزار SPSS صورت گرفت. آزمون آماري شامل آزمون‌هاي آماري همبستگي و رگرسيون بودند. به منظور ارزيابي مكاني توسعۀ گردشگري و اثرات آن بر كيفيت زندگي شهروندان تعداد 15 عامل مؤثر بر توسعۀ گردشگري به صورت لايه‌هاي مكاني با فرمت رستري تهيه شد، به طوري كه كليۀ معيارهاي اسمي نام‌برده‌شده در مطالعه با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي به بعد مكاني تبديل شده و نقشه‌هاي رستري هم‌مقياس به منظور مدل‌سازي پتانسيل‌هاي گردشگري شهري توليد شدند. به منظور تحليل داده‌هاي مكاني از روش‌هاي كمي، محاسباتي و نرم‌افزاري استفاده شد. با توجه به اينكه واحد سنجش هريك از لايه‌ها منحصربه‌فرد و متفاوت از هم است، براي هم‌مقياس يا هم‌واحد كردن آن‌ها از فرايند استانداردسازي عوامل براساس تأثير هر يك بر افزايش يا كاهش پتانسيل گردشگري در بازه‌اي بين 1 تا 5 استاندارد شدند. يافته‌ها بر اساس يافته‌هاي پژوهش؛ ضريب همبستگي بين عوامل توسعۀ گردشگري شهري با كيفيت زندگي شهروندان مناطق ده‌گانۀ كلان‌شهر تبريز برابر با 0/235 و در سطح معنا‌داري (0/05 P ‎) است كه نشان‌دهندۀ وجود رابطۀ معنا‌دار بين اين دو متغير است. علاوه بر اين، ضريب همبستگي توسعۀ گردشگري شهري با سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز برابر با 0/588 است كه نشان‌دهندۀ وجود همبستگي بين دو متغير يادشده است. لذا مي‌توان گفت كه با افزايش ميزان توسعۀ گردشگري شهري، ميزان سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز افزايش پيدا مي‌كند. همچنين، نتايج نشان داد ضريب همبستگي ابعاد اجتماعي، اقتصادي، زيست‌محيطي و كالبدي توسعۀ گردشگري شهري با سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز به‌ترتيب برابر با 0/376، 0/466، 0/265 و 0/292 است كه وجود همبستگي بين دو متغير يادشده به تفكيك ابعاد را نشان مي‌دهد. از اين‌‌رو، مي‌توان نتيجه گرفت كه با افزايش ميزان ابعاد توسعۀ گردشگري شهري ميزان سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز افزايش پيدا مي‌كند. در واقع، بيشترين تأثير توسعۀ گردشگري شهري بر سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز ناشي از بُعد اقتصادي است. در نهايت، نتايج نشان داد ضريب همبستگي توسعۀ گردشگري شهري با سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق 10گانۀ كلان‌شهر تبريز به‌ترتيب برابر با 0/293؛ 0/376؛ 0/284؛ 0/402؛ 0/384؛ 0/102؛ 0/417؛ 0/296؛ 0/098 و 0/412 است كه وجود همبستگي بين دو متغير يادشده به تفكيك مناطق را نشان مي‌دهد. براساس يافته‌هاي پژوهش، مناطق 6 و 9 داراي كمترين سطح كيفيت زندگي و مناطق 1 تا 5، 7، 8 و 10 داراي بيشترين سطح كيفيت زندگي در سطح مناطق 10گانۀ كلان‌شهر تبريز هستند. نتيجه‌گيري بي‌شك توسعۀ گردشگري بايد بر اساس فرايند برنامه‌ريزي جامع صورت گيرد تا بتواند بر بهبود كيفيت زندگي ساكنان تأثيرگذار باشد. سياست‌گذاران ملي ملزم به اجراي اقدامات و مقررات كافي براي توسعۀ گردشگري شهري براي بهبود خدمات و فعاليت‌هاي گردشگري هستند كه در نهايت در كيفيت زندگي ساكنان محلي منعكس خواهد شد. اين مطالعه اهميت ادراك جامعۀ محلي، دلبستگي جامعه و كيفيت زندگي درك‌شده به مديران مقصد مسئول برنامه‌ريزي و توسعۀ پروژه‌هاي گردشگري آينده را برجسته مي‌كند. از نظر ساكنان، شاخص‌هاي مختلف كيفيت زندگي در سطح قوي و معناداري مثبت با توسعۀ گردشگري قرار دارند. اين نشان‌دهندۀ درك زياد شهروندان از سطح كيفيت زندگي در كلان‌شهر تبريز است. يافته‌ها نشان داد بين عوامل توسعۀ گردشگري شهري باكيفيت زندگي شهروندان مناطق 10گانۀ كلان‌شهر تبريز رابطۀ معنا‌دار وجود دارد. توسعۀ گردشگري شهري با واريانس 34/4 درصد تأثيرات مثبتي بر سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز داشته است. به نظر مي‌رسد كه بيشترين تأثير توسعۀ گردشگري شهري بر سطح كيفيت زندگي ساكنان مناطق شهري كلان‌شهر تبريز ناشي از بُعد اقتصادي با واريانس 26/4 درصد بوده است. توسعۀ گردشگري شهري بر سطح كيفيت زندگي مناطق 1 تا 5، 7، 8 و 10 كلان‌شهر تبريز تأثيرگذار است.