شناسايي و تحليل مؤلفه‌هاي مؤثر بر ساماندهي رود و رودكناره‌هاي شهري با تأكيد بر گردشگري پايدار (مطالعۀ موردي رودخانۀ زرجوب رشت)

مقدمه امروزه رودخانه‌ها ديگر نقشي در تنظيم ساختار فضايي و سازمان اجتماعي شهرها ندارند و در نتيجه، رودكناره‌ها از شبكۀ فضاهاي عمومي شهرها حذف شده كه اين روند به پديده‌هايي مانند ورود زباله، فاضلاب و پساب به رودخانه‌ها، تجاوز به حريم و بستر رودخانه‌ها منجر شده است و تاب‌آوري شهري را به‌ وسيلۀ مشكلات زيست‌محيطي فراوان به خطر انداخته‌اند. در عصري كه ارزش‌هاي زيست‌محيطي در اولويت قرار دارند، رود و رودكناره‎ها از اهميت ويژه‌اي در محيط شهري برخوردار هستند. شهرسازي مدرن ضمن تضمين ايمني و رفاه در يك تجربۀ شهري ايده‌آل، دسترسي به آب را به‌ عنوان ارزشي ويژه در نظر مي‌گيرد كه در سطح كيفيت زندگي شهري اثرگذار است. در دهه‌هاي اخير، بازسازي رودخانه‌هاي شهري با مشكلات متعددي همراه بوده؛ اما پرورش فعاليت‌هاي مختلف در رودخانه‌ها، از نظر اقتصادي، اجتماعي و اكولوژيكي، آن‌ها را به مكان‌هاي پويا، سرزنده و كاربردي تبديل مي‌كند. استفادۀ پايدار از رودخانه‌ها در توسعۀ گردشگري شهري به ‌منظور حفظ تعادل زيست‌محيطي ضروري است كه اين موضوع شامل حفظ منابع آبي، حفاظت از تنوع زيستي، جلوگيري از آلودگي و استفادۀ درست از دانش شهرسازي است، چرا كه رودخانه‌ها به‌تنهايي قادر به مقابله با آلودگي‌هاي ناشي از ناحيۀ شهري و تطبيق خود با دگرگوني فناوري را ندارد. به اين‌دليل، براي بازآفريني رودكنارۀ شهري نياز به يك چارچوب مناسب راهبردهاي ارتقاي كيفيت محيطي و ساماندهي رودكنارۀ شهري مطابق با انتظارات جامعه، اهداف توسعه و هماهنگ با سرمايه‌گذاري‌هاي دولتي و خصوصي حس مي‌شود. ايجاد تسهيلات رفاهي، ساماندهي حريم و افزايش امنيت رودخانة زرجوب به‌ عنوان يك محور قدرتمند در فضاي شهري آن، مي‌تواند در توسعۀ گردشگري پايدار شهر نقش مؤثري داشته باشد و باعث رونق دوبارۀ رودخانه‌ها و ايجاد ارتباط بين شهروندان و رودخانه‌ها شود. شهر رشت به‌ عنوان يكي از شهرهاي گردشگرپذير كشور نيازمند توجه بيشتر به اين مسئله است. در اين راستا رودخانة زرجوب كه محوري خطي و قدرتمند در فضاي شهري رشت است، با توجه ‌به پتانسيل خود، مي‌تواند در توسعۀ گردشگري پايدار و بهبود وضعيت در شاخص‌هاي مرتبط، نقش مؤثر و حائز اهميتي داشته باشد، با توجه ‌به اين مسئله كه در حال حاضر هيچ‌گونه برنامة مشخصي در جهت ساماندهي و مديريت مناسب براي اين رودخانة شهري به منظور بهره‌وري اقتصادي پايدار وجود ندارد، لذا تحقيق در اين زمينه بسيار ضروري است. به اين‌منظور، اين پژوهش با هدف شناسايي و تحليل مؤلفه‌هاي مؤثر بر رودخانۀ زرجوب رشت و ارائۀ راهبردهاي متناسب در اين ‌خصوص، سعي دارد راهكارهايي براي احياي اين عنصر باارزش طبيعي ارائه كرده و از پتانسيل‌هاي آن براي توسعۀ پايدار گردشگري استفاده كند. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر روش، كمي - كيفي؛ از نظر هدف، كاربردي؛ از لحاظ ماهيت، توصيفي و اكتشافي و به لحاظ زمان، مقطعي است. به‌ منظور گرد‌آوري اطلاعات و داده‌ها، از دو روش مطالعۀ كتابخانه‌اي و مطالعۀ پيمايشي از طريق مصاحبۀ نيمه‌ساختاريافته استفاده شده است. در وهلۀ نخست، بر اساس مطالعات كتابخانه‌اي به بررسي منابع نظري مرتبط پرداخته و در قدم بعدي با استفاده از اشباع نظري و انجام ۱۵ مصاحبۀ نيمه‌ساختاريافته و عميق با كارشناسان حوزه‌هاي مرتبط با رودخانۀ شهري زرجوب اعم از شهرسازي، محيط‌ زيست و گردشگري، عوامل مؤثر بر ساماندهي رود زرجوب با تأكيد بر توسعۀ پايدار گردشگري از طريق كدگذاري در نرم‌افزار مكس‌ـ كيودا شناسايي و دسته‌بندي شد. در ادامه ارتباط بين مؤلفه‌ها و زيرمؤلفه‌ها با استفاده از روش ديمتل شناسايي شد. به اين‌منظور، براي نمونه‌گيري ماتريس ارتباط مستقيم ديمتل، با استفاده از پرسش‌نامه، از نظرات چهار تن از متخصصان شهرسازي استفاده شده است. بر اين‌اساس و حسب روابط يافت‌شده، يك مدل مفهومي به‌ منظور ارائۀ مؤلفه‌هاي مؤثر بر گردشگري پايدار رودهاي شهري و روابط بين آن‌ها ارائه شده و در آخر بر اساس دسته‌بندي و تحليل‌هاي صورت‌گرفته، راهبردهاي ارائه‌شده در مصاحبه‌ها متناسب با ساماندهي رودخانۀ زرجوب نگارش شده و مورد تأييد روايي جامعۀ آماري قرار گرفت. همچنين، روش نمونه‌گيري جامعۀ آماري اين پژوهش، گلوله‌برفي است. يافته‌ها مسائل گوناگوني در يك ساماندهي مناسب بر پايۀ توسعۀ گردشگري تأثيرگذار هستند. به‌ طور كلي، عمدۀ نتايج حاصل از مصاحبه‌ها پس از كدگذاري در نرم‌افزار مكس‌ـ ‌كيودا، در خصوص مطالعۀ موردي اين پژوهش نشان‌دهندۀ ۲۹ زيرمؤلفۀ پرتكرار در بين نظرات جامعۀ آماري مصاحبه‌شوندگان در دسته‌بندي‌هاي مختلف است. بر اين‌اساس، براي ارائۀ دسته‌بندي مناسب از زيرمؤلفه‌هاي شناسايي‌شده، هفت مؤلفه در حوزه‌هاي گوناگون اعم از امكانات و تجهيزات رفاهي و تفريحي، كالبد و زيرساخت‌ها، مباحث اقتصادي، محيط‌ زيست، حمايت نهادي و قانوني، امنيت و حفاظت، مشاركت عمومي مشخص شد. براي ارائۀ دسته‌بندي مناسب از زيرمؤلفه‌هاي شناسايي‌شده، هفت مؤلفه در حوزه‌هاي گوناگون مشخص شد. در ادامه با پياده‌سازي روش ديمتل، طبق نتايج حاصل از آن در قسمت زيرمؤلفه‌ها، عامل «پايش مداوم و مستمر اقدامات زيست‌محيطي لازم براي پيشبرد طرح» در رتبۀ اول، «پوشش و تأمين نياز تمامي گروه‌هاي سني فارغ از جنسيت» در رتبۀ دوم، عامل «مشاركت جامعه» در رتبۀ سوم بيشترين تأثير بر عوامل ديگر را دارند. همچنين «امكان‌سنجي مجوزهاي لازم فعاليت‌هاي تفريحي گردشگري»، «حفاظت از منابع آب» و عامل «پايش مداوم و مستمر اقدامات زيست‌محيطي لازم براي پيشبرد طرح» به‌ترتيب بيشترين تأثيرپذيري از زيرمؤلفه‌هاي ديگر را دارند. طبق نتايج حاصل از روش ديمتل در بخش مؤلفه‌هاي اصلي، مباحث اقتصادي بيشترين ميزان تأثيرگذاري بر ساير مؤلفه‌ها و امنيت و حفاظت بيشترين ميزان تأثيرپذيري از سايرين را دارد. در اين‌خصوص امنيت و حفاظت در كنار مقولۀ محيط‌ زيست معلول از ساير شناسايي شد و در بين كليۀ مؤلفه‌ها «امنيت و حفاظت» بيشترين تعامل را با ساير مؤلفه‌ها دارد. نتايج حاصل از روابط علت و معلولي ميان مؤلفه‌هاي مؤثر بر ساماندهي رودخانه با رويكرد گردشگري پايدار كه دربارۀ آن توضيح داده شد، به ‌صورت گرافيكي در شكل 1 نشان ‌داده ‌شده است. نتيجه‌گيري بر اساس يافته‌ها در راستاي ساماندهي رود/رودكنارۀ شهري زرجوب با رويكرد گردشگري پايدار، هفت مؤلفۀ اصلي تأثيرگذار بر مطالعۀ موردي يافت شد كه در اين‌خصوص مؤلفۀ مباحث اقتصادي ضمن بيشترين تأثيرگذاري بر سايرين، بيشترين تعامل با آن‌ها را داشته است. اين در حالي است كه از مؤلفه‌هاي «حمايت نهادي و قانوني»، «امنيت و حفاظت»، «كالبد و زيرساخت‌ها» و «امكانات و تجهيزات رفاهي و تفريحي» تأثير مي‌پذيرد و به ‌عنوان كليدي‌ترين مؤلفۀ اصلي در ساماندهي رود و رودكنارۀ شهري مبتني بر توسعۀ پايدار گردشگري مطرح است. همچنين، مؤلفۀ «محيط ‌زيست» بيشترين تأثيرپذيري از سايرين را داشته و سطح محيط زيستي رودخانۀ زرجوب تحت‌الشعاع مؤلفه‌هاي «مباحث اقتصادي»، «حمايت نهادي و قانوني»، «امنيت و حفاظت»، «كالبد و زيرساخت‌ها» قرار مي‌گيرد. در بخش روابط بين زيرمؤلفه‌ها «پايش مستمر پايداري و مباحث زيست‌محيطي طرح هنگام بهره‌برداري»، ضمن بيشترين تأثيرگذاري بر سايرين، در مجموع بيشترين همبستگي با آن‌ها را داشته و به‌ عنوان كليدي‌ترين زيرمؤلفۀ مطرح‌شده در اين پژوهش، از حيث تأثيرگذاري و تأثيرپذيري است. در ادامه نتايج زيرمؤلفه‌ها، «امكان‌سنجي مجوزهاي لازم فعاليت‌هاي تفريحي گردشگري» به ‌عنوان تأثيرپذيرترين زيرمؤلفه شناسايي شده و به تعبيري عوامل متعددي در تمامي سطوح بر امكان صدور مجوزهاي لازم براي استفاده از بستر و حاشيۀ رودهاي شهري تأثيرگذار است. بر اساس مدل مفهومي ارائه‌شده لزوم توجه به‌ تمامي عوامل به طور همگام و هماهنگ در بين عرصه‌هاي يافت‌شده الزامي است، چرا كه مؤلفه‌ها و زيرمؤلفه‌هاي يافت‌شده، مستقيم و غيرمستقيم بر يكديگر تأثيرگذار بوده و نمي‌توان با چشم‌پوشي از تعدادي از آن‌ها به نتيجۀ پايدار مد نظر رسيد. در آخر، از آنجا با توجه‌ به راهبردها براي پياده‌سازي رويكرد مورد نظر، برحسب مؤلفه‌ها و زيرمؤلفه‌هاي حاصل از يافته‌هاي پژوهش، راهبردهاي متناسب در چهار مرحله شناسايي اقدامات لازم، تدوين راهبردها، الزامات اجرا و بررسي و پايش بر اساس اهداف و نظارت و بررسي بر پروژۀ تدوين و پاسخ سؤال پژوهش نمايان شد.