ارتقاي امنيت بافت‌هاي فرسودۀ شهري بر اساس رويكرد چيدمان فضا مورد مطالعه: بافت‌ فرسودۀ محلۀ قلمستان كرج

مقدمه راهكارهاي طراحي شهري در كاهش جرائم، مكرر مورد آزمون قرار گرفته است، اما كمتر تلاشي براي آزمون و انطباق اين نظريات با شرايط ويژۀ شهرهاي ايران صورت گرفته است. در ميان بافت‌هاي مختلف شهري، بافت‌هاي فرسوده از نظر فعاليتي و كالبدي بستر مناسب‌تري براي رشد و شكل‌گيري مكان‌هاي جرم‌خيز هستند. از فنون كارآمد تحليل بافت‌هاي شهري مي‌توان به تئوري چيدمان فضا كه به دنبال كشف ارتباط ميان محيط انسان‌ساخت و زندگي اجتماعي ساكنان است، اشاره كرد. از اين‌رو، با استفاده از اين تكنيك مي‌توان پاره‌اي از الگوهاي رفتاري موجود در فضاهاي شهري را شناخت و طرح‌هاي شهري را سازگار با اين الگوها ارائه داد. پژوهش‌هاي مربوط به امنيت با استفاده از تكنيك چيدمان فضا بر اين فرض بنا شده‌اند كه با افزايش «نظارت طبيعي» در فضاهاي عمومي مي‌توان احتمال وقوع جرم را كاهش داد. در ميان كلان‌شهرهاي ايران، كرج به واسطۀ رشد سريع كالبدي، داراي ضعف‌هاي جدي در ساختار شهري است. اين ضعف‌هاي كالبدي و فضايي در بافت‌هاي فرسودۀ اين شهر بيشتر به چشم مي‌خورد. از اين‌رو، بافت فرسودۀ محلۀ قلمستان به عنوان يكي از محلات قديمي اين شهر براي مطالعه و تحليل انتخاب شده است. در اين پژوهش تلاش شده است تا با سنجش پيكره‌بندي فضايي محلۀ قلمستان كرج و شناخت ويژگي‌هاي فضايي و كالبدي، طرح‌هايي براي ارتقاي امنيت ارائه شود و ميزان اثربخشي اين طرح‌ها در بهبود امنيت محله نيز با استفاده از تكنيك چيدمان فضا پيش‌بيني شود. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر از نظر هدف، كاربردي و از نظر روش، توصيفي‌ـ تحليلي است. روش گردآوري داده‌ها ميداني است. سنجش امنيت معابر بر اساس چك‌ليست، تكميل پرسشنامه و عكس‌برداري صورت گرفته است. محدودۀ مطالعۀ بافت فرسودۀ محلۀ قلمستان در مركز شهر است. محلۀ قلمستان از مناطق قديمي شهر كرج است. تحليل بافت فرسودۀ قلمستان به ‌وسيلۀ نرم‌افزار UCL.Depthmap انجام شده است. نمونۀ آماري در دو مرحله از پژوهش انتخاب شده است. در هر دو مرحله از فرمول كوكران با ضريب خطاي 0/05 براي تعيين حجم نمونه استفاده شده است. پرسشنامه ‌ميان 348 نفر از اهالي قلمستان توزيع شد. تعداد كل معابر محله 102 و با همان ضريب خطا، حجم نمونه 43 محاسبه شده است. داده‌هاي چك‌ليست‌ها و پرسشنامه با استفاده از روش مُد وارد فاز تحليل شدند. پس از حذف داده‌هاي ناسازگار به‌ منظور تحليل رابطۀ متغيرها از آزمون همبستگي در محيط نرم‌افزار Spss نسخۀ 23 استفاده شد. پس از ارائۀ پيشنهادهاي طراحي بر اساس تحليل‌هاي صورت‌گرفته و در آخر دوباره طرح‌هاي ارائه‌شده با روش چيدمان فضا و دوازده مؤلفۀ اصلي چك‌ليست سنجش شده است. يافته‌ها داده‌هاي مستخرج از پرسشنامه نشان داد وضعيت احساس امنيت شهروندان محلۀ قلمستان معادل 57/25 درصد به دست مي‌آيد. ضريب همبستگي پيرسون ميان ميزان امنيت و ميزان هم‌پيوندي 0/784 استخراج شده است، بنابراين بين درصد امنيت و ميزان هم‌پيوندي رابطۀ معناداري برقرار است؛ به اين معنا كه با افزايش ميزان هم‌پيوندي معابر محلۀ قلمستان، ميزان امنيت معابر نيز افزايش مي‌يابد. همچنين بين درصد امنيت و ميزان عمق رابطۀ معناداري برقرار است. اين رابطه با توجه به ميزان منفي ضريب همبستگي پيرسون به آن معناست كه با افزايش ميزان عمق معابر محلۀ قلمستان، ميزان امنيت معابر كاهش مي‌يابد. نتيجه‌گيري تغييرات مؤلفه‌هاي چيدمان فضايي در طرح‌هاي پيشنهادي، نشان‌دهندۀ تغييرات مثبت امنيت در معابر قلمستان است. اصلاحات پيشنهادي با هدف بهبود در معابر با ضعف شديد انجام گرفته و در خصوص عدم تغيير سلسله‌مراتب اهميت معابر علاوه بر حفظ انسجام نسبي بافت توانسته مؤلفه‌هاي مؤثر در امنيت را بهبود بخشد. در اين طرح‌ها ميزان امنيت به صورت ميانگين 22/37 افزايش پيدا كرده است. افزايش ميزان امنيت پس از انجام اصلاحات كالبدي در محدوده‌هاي مشخص شده تأييد مي‌شود و مي‌توان با اصلاح كالبدي در فضاهاي شهري در بافت فرسوده بروز ناامني و جرم را كاهش داد.