تمركز بر كاركرد جديد محلات: ارزيابي برنامه‌ريزي محلات 20 دقيقه‌اي در بافت قديمي و جديد شهر مشهد

مقدمه كرونوشهرسازي تجلي اخير شهرسازي نوين است و سياست‌هاي برنامه‌ريزي محيطي را متحول كرد. اين نوع سياست شهرسازي بر زمان و شهرسازي زماني تأكيد دارد و در كنار اين موضوع محلات قابل سكونت با سناريوي درست زماني بر سلامت و توانايي داشتن يك زندگي سالم تأثير مي‌گذارد. در همين راستا، مفهوم محلات 20 دقيقه‌اي با تأكيد بر ابعاد سلامت، ريشه در رويكرد شهر فشرده دارد كه توسعۀ مناطق شهري را با فاصله‌هاي پياده‌روي كوتاه از ساكنان خانه براي دسترسي به حمل‌ونقل عمومي، فضاي باز عمومي، دسترسي خوب به مقصد، امكانات و خدمات براي زندگي روزمرۀ محلي تشويق مي‌كند. اين ايده كه نيازهاي روزانۀ فرد در يك مسافت مسافرتي فعال برآورده مي‌شود، تبديل به ذائقۀ جهاني سياست و برنامه‌ريزي شهري شده است. سرعت روزافزون زيست در شهر به دليل مسائل اقتصادي، شهروندان را مجبور به تغيير و تطبيق سبك زندگي خود و حداكثر استفاده از امكانات رفاهي كرده است و در كنار اين چالش، وجود نابرابري‌هاي فضايي و اجتماعي يكي از مسائل اصلي در محلات به‌خصوص در بافت‌هاي قديمي شهر است كه مفهوم محلات 20 دقيقه‌اي در جهت پاسخ و رفع اين مسائل ايجاد شد. اين رويكرد در حال حاضر توسط تعدادي از دولت‌هاي محلي و ملي اروپايي به گونه‌اي انتخاب شده است كه از يك اصل برنامه‌ريزي و طراحي به يك خط‌مشي فراگير براي حكومت شهري آينده تبديل شود. اين محلات در سطح جهاني به عنوان يك راه خوب براي بهبود زندگي و كاهش سفر با ماشين با داشتن بيشتر چيزهايي كه در نزديكي شما نياز داريد، شناخته شده‌اند . بعد اجرايي اين جريان به پيش‌نويس استراتژي برنامه‌ريزي شهري كه اوايل امسال براي ملبورن منتشر شد، باز مي‌گردد و شهري را پيشنهاد مي‌كند كه از محله‌هاي 20 دقيقه‌اي تشكيل شده باشد . برنامۀ ملبورن يك برنامۀ بلندمدت تا سال 2050 است كه بر اساس همين محلات برنامه‌ريزي شده است. از طرف ديگر، مي‌توان بيان داشت كه محله‌هاي ۲۰ دقيقه‌اي مكان‌هايي هستند كه همه مي‌توانند به خدمات محلي ضروري و فضاهاي باز دسترسي بهتري داشته باشند . در حالي كه از حمل‌ونقل عالي و لينك‌هاي سفر فعال به بقيۀ شهر نيز لذت مي‌برند . اين رويكرد به افراد اين امكان را مي‌دهد كه از طريق خدمات و فرصت‌هاي موجود در منطقۀ خود، به‌‌خوبي در محلي زندگي كنند. محبوبيت سياسي محلات20 دقيقه‌اي ناشي از رفتار يكسان آن با همۀ شهروندان است و همچنين، برند محلات 20 دقيقه‌اي يك نام تجاري ويژه در جهان شده است كه البته ريشۀ جديد ندارد و از ايدۀ قبلي باغ شهر هاوراد پيروي مي‌كند . وعدۀ محلۀ 20 دقيقه‌اي افزايش پايداري شهرها با امكان دسترسي شهروندان به خدمات با كمترين تأثير حمل‌ونقل مبتني بر كربن و حمايت هم‌زمان از سلامت شهروندان است. اين مفهوم با فراخواني از سوي جوامع ليبرال و سوسياليستي از اقتصادهاي سياسي فراتر مي‌رود. اين محلات بر اهميت محله و اجتماعات در كنار خدمات ضروري و فضاهاي باز نيز تأكيد مي‌كنند. بنابراين مي‌توان بيان كرد كه مزاياي اين رويكرد چندگانه است كه شامل افراد فعال‌تر و سلامت روحي و جسمي مي‌شود. در ادامه نيز بايد تأكيد كرد كه ماهيت اين محلات به معناي ايجاد محدوديت براي سفر افراد در خارج از محدودۀ خود نيست، بلكه حمايت از جوامع و مشاغل محلي است. اين محلات توسط جوامعي كه در آنجا زندگي مي‌كنند تعريف مي‌شوند و يكي از اهداف مهم آن‌ها، همسويي بهتر برنامه‌ريزي فضايي و شهري با برنامه‌ريزي حمل‌ونقل است. حال سؤال مهم اين است كه چرا 20 دقيقه؟ مردم كمتر از گذشته پياده سفر مي‌كنند، زيرا فاصله تا چيزهايي كه نياز دارند، طولاني‌تر شده است. محله‌هاي زيادي پيرامون سفر با ماشين در جهت تأمين خدمات برنامه‌ريزي شده است، در كنار اين بسياري از افراد كه وسايل نقليه ندارند با دسترسي ضعيف به خدمات روزمره منزوي مي‌شوند. همچنين بايد در نظر داشت فضاهاي تحت تسلط خودرو به سلامت و محيط زيست آسيب مي‌زنند . هدف اين پژوهش، ارزيابي رويكرد محلات 20 دقيقه‌اي به صورت مقايسۀ تطبيقي در بافت قديمي (محلۀ جنت) و بافت جديد شهر (محلۀ امامت) مشهد است، تا ميزان قابليت تحقق‌پذيري آن در دو گونه متفاوت مورد واكاوي قرار گيرد. مواد و روش‌هاروش پژوهش از نوع كمي است و رويكرد قياسي‌ـ فرضيه‌اي دارد. براي گردآوري اطلاعات و داده‌هاي ميداني از پرسشنامه استفاده شده است. جامعۀ آماري پژوهش شامل 2633 نفر در محلۀ جنت و 3375 نفر در محلۀ امامت هستند، كه حجم نمونۀ انتخابي با استفاده از فرمول كوكران به‌ترتيب 335 و 344 محاسبه شده و ضريب آلفاي كرونباخ نيز 0/759 محاسبه شده است. تجزيه‌و‌تحليل داده‌ها از طريق آزمون مقايسۀ ميانگين دو جامعۀ مستقل در نرم‌‌افزار Spss صورت گرفته است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد محلۀ امامت (محلۀ جديد) با ميانگين 49/28 در مقابل محلۀ جنت (بافت قديمي) با ميانگين 44/4 نسبت به ميانه 47، ميزان نزديكي بيشتري به شاخص‌هاي محلات 20 دقيقه‌اي دارد. همچنين براي ارزيابي تحليل فضايي‌ـ زماني رويكرد محلات 20 دقيقه‌اي، نرم‌افزار تبلو ابزار سنجش بوده است. در نهايت براي واكاوي واقعيت‌هاي موجود و مؤلفه‌هاي مكاني مدل مفهومي از تحليل مكاني‌ـ فضايي استفاده شده است، به اين ترتيب كه ابتدا چك‌ليستي منطبق بر ويژگي محلات 20 دقيقه‌اي از قبيل كاركردهاي مورد نياز، شبكۀ دسترسي مورد نياز و... تهيه شده است، سپس با توجه به ويژگي رويكرد محلات 20 دقيقه‌اي (10 دقيقه رفت و 10 برگشت) و شعاع دسترسي 800 متر، اطراف هر محله بافرهاي (حائل‌هاي) 800 متري رسم شده است (منطبق بر مركز هندسي محلات). در نهايت، ملاك بررسي استانداردهاي موجود در واقعيت هر محله، عملكردهاي موجود در اين حائل تلقي مي‌شود. بر اين اساس، براي هر دو محله با استفاده از برداشت‌هاي ميداني و اطلاعات آماري نرم‌افزار GIS شرايط موجود مورد سنجش واقع شده است تا ميزان نزديكي هر محله به استانداردهاي رويكرد مورد واكاوي قرار گيرد.يافته‌هانتايج بررسي تطبيقي دو محله (جنت و امامت) كه بافت قديمي و جديد شهر مشهد محسوب مي‌شوند، نشان‌دهندۀ آن است كه هر دو محله داراي پتانسيل و مسائلي براي تبديل به يك محله 20 دقيقه‌اي موفق براي ساكنان هستند. همچنين وجود نفودپذيري بالا، دسترسي به خدمات، سفرهاي فعال، امكانات و خدمات بهداشتي محلي، داراي نمود قوي‌تري در محلات جديد (محلۀ امامت) نسبت به محلات قديمي است، اما در مقابل اقتصاد محلي، فرصت‌هاي شغلي بومي و تعاملات اجتماعي در محلات قديمي (محلۀ جنت) بسيار فعال‌تر عمل مي‌كند. در مجموع، مي‌توان اشاره داشت كه محلۀ امامت (بافت جديد)، داراي پوشش‌رساني مناسب‌تري از منظر عملكردي است و اين عملكردها در ارتباط با شبكۀ پيوستۀ دوچرخه و حمل‌ونقل عمومي وجود دارد، در حالي كه محلۀ جنت (بافت قديمي)، به دليل نوع گونۀ بافت داراي نفوذپذيري كمتري است و شبكۀ حمل‌ونقل عمومي درون بافت كمتر تردد دارد كه خود يك ضعف اساسي در رويكرد محسوب مي‌شود. نتيجه‌گيري محله‌هاي 20 دقيقه‌اي فقط براي دسترسي به امكانات رفاهي نيستند، آن‌ها مي‌توانند مزاياي واقعي براي سلامت، محيط زيست و اقتصاد محلي داشته باشند. كاهش استفاده از ماشين و تشويق به استفادۀ بيشتر از ساير مدهاي حمل‌ونقلي درون‌مايۀ مثبت اين رويكرد مهم تلقي مي‌شود. بنابراين، بايد در نظر داشت اين محلات جايي است كه مردم مي‌خواهند در آن زندگي كنند، بنابراين مهم‌تر از همه وجود مسكن به‌صرفه است. اما همۀ اين موضوعات در راستاي ايجاد «مكان‌هاي قابل زندگي» است، محلاتي كه كيفيت زندگي را بهبود مي‌بخشد و لايه‌اي از انعطاف‌پذيري در برابر چالش‌ها فراهم مي‌سازد. بنابراين، بيشتر ماهيت اين رويكرد به اين معناست كه فرد با پاي خود به تمام نيازهاي خود در فاصله‌اي كه راحت و مايل به سفر است برسد. آنچه اين محلات را ويژه مي‌كند، تعريف فضاهاي متنوع و جذاب است. طبق يافته‌هاي تحقيق حاضر، در درجۀ نخست بايد بيان كرد فرضيۀ پژوهش مبني بر اينكه محلۀ امامت شهر مشهد (بافت جديد شهر) پتانسيل بيشتري براي تبديل به محله 20 دقيقه‌اي نسبت به محلۀ جنت (بافت قديمي شهر) دارد؛ تأييد مي‌شود، زيرا بر اساس ماهيت رويكرد كه مبتني بر تفكرات دنياي مدرن طراحي و برنامه‌ريزي شده است، پتانسيل بيشتري براي همپوشاني با ويژگي‌هاي اصلي آن دارد.