تأثير كيفيت خدمات شهر هوشمند بر مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي منطقۀ 7 شهر تهران

مقدمه در دهه‌هاي اخير، مخاطرات محيطي به طور چشمگيري در سراسر جهان افزايش يافته‌اند. اين رخدادها از نظر نوع و گوناگوني بسيار متنوع هستند و براي سكونتگاه‌هاي انساني، به‌خصوص شهرها، به عنوان يك بلا و بحران جدي مطرح مي‌شوند. اين مخاطرات همواره نوعي تهديد جدي براي پايداري شهرها و جوامع به شمار مي‌روند. وقوع مخاطرات محيطي در بيشتر موارد، تأثيرات مخربي بر سكونتگاه‌هاي انساني داشته و عوارض اقتصادي و اجتماعي گسترده‌اي را بر جوامع و كشورها به همراه داشته است. گسترش شرايط اضطراري عمومي ناشي از مخاطرات محيطي، به نحوي كلان، زمينه‌هاي مختلف جوامع را از جمله ارتقاي خدمات شهر هوشمند، تحت تأثير قرار داده است. شهر هوشمند به عنوان يك مدل نوين توسعۀ شهري، در سال‌هاي اخير به‌ويژه در حوزۀ علمي مورد توجه زيادي قرار گرفته است. شهر هوشمند به عنوان يك نظام شهري تلقي مي‌شود كه هوش فناوري اطلاعات را با خرد انساني در تركيب بافت شهري جاي مي‌دهد تا بهينه‌سازي و ارتقاي عمليات شهري را ممكن سازد. مشاركت شهروندان و ارائۀ خدمات باكيفيت از اصول اساسي خدمات شهر هوشمند به شمار مي‌آيند. اگر يك شهر هوشمند نتواند خدمات باكيفيت به شهروندان ارائه دهد، ساختن آن نيز ارزش چنداني نخواهد داشت. اين امر بر مديران شهر هوشمند فشار مي‌آورد تا به ‌نحو مؤثري خدمات با كيفيت را ارائه دهند. مشاركت شهروندي، به ‌عنوان بعدي از ويژگي‌هاي هوشمند، به ‌عنوان يك روش مؤثر براي ارزيابي كيفيت خدمات در شهرهاي هوشمند شناخته شده است. مواجهۀ شهرهاي بزرگ با چالش‌ها و مسائل مختلف، به‌خصوص در شرايط اضطراري عمومي مخاطرات محيطي، نيازمند استفاده از خدمات شهر هوشمند است. شهر تهران، به‌ويژه منطقۀ 7 آن، با چالش‌ها و مسائل محيطي متعدد روبه‌رو است كه پايداري شهر را به خطر مي‌اندازد. اين مطالعه به ‌منظور تحليل تأثير كيفيت خدمات شهر هوشمند بر مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي در منطقۀ 7 شهر تهران انجام شده است. سؤال اصلي پژوهش به شكل زير است: تأثير كيفيت خدمات شهر هوشمند و مؤلفه‌هاي آن بر مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي در منطقۀ 7 شهر تهران چگونه نمايان شده است؟مواد و روش‌هاپژوهش حاضر يك نوع پژوهش شناختي است كه از نظر هدف در حيطۀ پژوهش‌هاي كاربردي، از نظر شيوۀ گردآوري داده‌ها نوعي پژوهش كمي، از نظر نوع پژوهش توصيفي‌ـ تحليلي از شاخۀ تحليل مسير (مدل‌سازي معادلات ساختاري)، از نظر نوع استراتژي طرح پژوهش پس‌‌رويدادي و از نظر زماني، به دليل اينكه گردآوري داده‌ها يك‌بار و در يك مقطع زماني خاص صورت مي‌گيرد، نوع پژوهش مقطعي است. جامعۀ آماري كليۀ شهروندان منطقۀ 7 شهر تهران به تعداد 312194 نفر است و با بهره‌گيري از فرمول كوكران نمونۀ آماري 400 به‌ دست ‌آمده است. متغيرهاي پژوهش شامل كيفيت خدمات شهر هوشمند و مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي هستند. براي تجزيه‌و‌تحليل داده‌ها از نرم‌افزارهاي SPSS26 و AMOS26 استفاده شده است.يافته‌هادر اين پژوهش، از 400 نمونۀ جامعه است كه 71 درصد آن‌ها مرد و 29 درصد زن هستند. 71/3 درصد از پاسخ‌گويان متأهل و 28/7 درصد آن‌ها مجرد هستند. بيشترين تحصيلات شهروندان ليسانس (50 درصد) و بعد از آن، كارشناسي ارشد (21/3 درصد) است. اكثريت پاسخ‌گويان شغل آزاد (48 درصد) دارند و شغل كارمندي در ردۀ دوم (27/3 درصد) قرار دارد. سابقۀ سكونت بيشترين را در منطقه با رده بين 5 تا 8 سال (30/3 درصد) دارند. تحليل توصيفي متغيرهاي پژوهش نشان مي‌دهد متغير كيفيت خدمات شهر هوشمند در سطح نيمه‌مطلوب (ميانگين 3/08) و متغير مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي نيز در سطح نيمه‌مطلوب (ميانگين 3/09) قرار دارند. پراكندگي كمترين ميزان متعلق به متغير كيفيت خدمات شهر هوشمند و مؤلفۀ محيط هوشمند (37/7 درصد) و بيشترين پراكندگي متعلق به متغير كيفيت خدمات شهر هوشمند و مؤلفۀ زندگي هوشمند (44/2 درصد) است. در بخش فرضيۀ اصلي، تأثير كيفيت خدمات شهر هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (4/048) تأييد مي‌شود. تأثير انرژي هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (2/84-) تأييد مي‌شود. تأثير محيط هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (2/58) تأييد مي‌شود. تأثير زندگي هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (0/07) تأييد نمي‌شود. تأثير حمل‌ونقل هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (4/71) تأييد مي‌شود. تأثير سلامت هوشمند بر مشاركت شهروندان با توجه به ضريب معناداري (5/175) تأييد مي‌شود.نتيجه‌گيري شهرهاي هوشمند به دلايل زيادي از فناوري‌ها استفاده مي‌كنند؛ به عنوان مثال، براي اينكه زندگي در يك شهر راحت‌تر، ايمن‌تر، سالم‌تر و پايدارتر شود. فناوري‌هاي مشاركتي را مي‌توان به عنوان نمونه‌اي از فناوري‌هاي هوشمند كه شهروندان را درگير مسائل عمومي مي‌كند، ارائه كرد. اين فناوري‌ها يك همسويي بين فناوري، شهروندان و دولت شهري را در بر مي‌گيرند كه رويكرد شهروندمحوري را به شهرهاي هوشمند ارائه مي‌دهد. از اين‌رو، كيفيت خدمات شهر هوشمند به‌ويژه با توجه به مؤلفه‌‌هاي انرژي هوشمند، محيط هوشمند، زندگي هوشمند، حمل‌ونقل هوشمند، ايمني هوشمند و سلامت هوشمند تأثير بسزايي در مشاركت شهروندان در مواقع اضطراري مخاطرات محيطي دارد. بنابراين، شهر هوشمند با بهبود اين مؤلفه‌‌ها مي‌تواند براي شهروندان امكان اطلاع‌رساني و دسترسي به منابع و خدمات مورد نياز در مواقع اضطراري را فراهم كند و به اين‌ترتيب به تعامل و مشاركت فعال شهروندان در مديريت مواقع اضطراري كمك كند. در نتيجه، توسعۀ شهر هوشمند و بهبود كيفيت خدمات آن، نقش مهمي در افزايش توانمندي‌هاي شهروندان براي مواجهه با مخاطرات محيطي دارد.