مروري بر پژوهش‌هاي گردشگري شهري: شناسايي روندهاي آينده

مقدمه شهرها با داشتن تنوع زيادي از جاذبه‌هاي اوليه و فرعي به عنوان مقصد گردشگري انتخاب مي‌شوند و سازمان جهاني گردشگري ملل متحد اين نوع از فعاليت گردشگري را كه در فضاي شهري انجام مي‌شود، گردشگري شهري مي‌نامد. گردشگري شهري نقش بسيار مهمي در توسعۀ شهرها نيز ايفا مي‌كند، زيرا امروزه بسياري از شهرها ميزبان تعداد قابل توجهي از گردشگران هستند و در مبحث توسعه، صنعت گردشگري به عنوان ابزاري سودمند براي توسعۀ محلي تلقي مي‌شود كه به عنوان پاسخي مثبت به تغييرات منفي اقتصادي است. در سال‌هاي اخير علاقه به پژوهش در حوزۀ گردشگري شهري به‌سرعت افزايش يافته و گردشگري شهري شروع به تبديل شدن به بخشي جدايي‌ناپذير از مطالعات گردشگري كرده است، تا جايي كه برخي استدلال مي‌كنند كه به يك «پديده و حوزۀ تحقيقاتي متمايز» تبديل شده است؛ اما تعداد كمي از نشريات و نويسندگان به تعريف گردشگري شهري پرداخته‌اند. ارائۀ مروري كمي بر ادبيات گردشگري شهري مي‌تواند علاوه بر ارائۀ تصويري جامع از اين زمينه، روندهاي پژوهشي را شناسايي و موضوعات پژوهشي برجسته را به پژوهشگران فعال حوزه معرفي كند تا در پژوهش‌هاي آتي خود مورد توجه قرار دهند. به بياني ديگر، پژوهش حاضر با به‌كارگيري روش‌هاي‌‌ كتاب‌سنجي و مصورسازي در پژوهش‌هاي انجام‌گرفته در حوزۀ گردشگري شهري، در پي كشف روند انتشار كمّي توليدات علمي در حوزۀ پژوهش گردشگري شهري و استناددهي به آن‌ها، برترين مقالات، مجلات، پژوهشگران، كشورها و دانشگاه‌هاي فعال در اين زمينه، شناسايي واژگان كليدي پرتكرار و ساختار مفهومي در اين زمينه و در نهايت معرفي موضوعات پژوهشي مورد توجه پژوهشگران اين حوزه است. مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نوع توصيفي‌ـ تحليلي بوده و با به‌كارگيري روش كتاب‌سنجي به بررسي پيشرفت و توسعه در زمينۀ گردشگري شهري ‌پرداخته است. تحليل‌هاي عيني و كشف دانش از مزيت‌هاي روش كتاب‌سنجي است كه با استفاده از مصورسازي محقق مي‌شود. پس از انتخاب پايگاه وب‌آو‌ساينس (Web of Science) و زيرمجموعه‌هاي آن براي بازيابي و بررسي مقالات حوزۀ مورد نظر، مواردي از جمله عنوان، چكيده و واژگان كليدي مناسب بر اساس ادبيات پژوهش مورد بررسي قرار گرفتند. ابتدا 1155 مقاله از پايگاه داده بازيابي شد و سپس، معيارها و فيلترهاي مناسب شامل محدود كردن نوع مقالات به انواع پژوهشي و مروري و همچنين، محدود كردن زبان مقالات به زبان انگليسي براي غني‌تر كردن خروجي عمال شدند. در نتيجه 706 مقاله در خروجي باقي ماند و وارد فرايند تحليل شد. براي انجام مصورسازي نيز داده‌ها وارد نرم‌افزار وي.او.اس ويوئر (VOS viewer) شدند كه الگوهاي علمي موجود در حوزۀ مورد مطالعه را نمايش مي‌دهد. همچنين با استفاده از اين نرم‌افزار تحليل هم‌تأليفي و هم‌آيندي واژگان نيز براي خوشه‌بندي دانش و شناسايي تم‌هاي اصلي انجام گرفته است.يافته‌هاطبق يافته‌ها سير صعودي آمار انتشار مقالات از سال 2006 شكل گرفته و تا كنون ادامه پيدا كرده ‌و در سال 2020 با 111 مقاله به اوج خود رسيده است. استناددهي به مقالات اين حوزه نيز روند صعودي داشته و با 2727 استناد در سال 2021 به اوج خود رسيده است. براساس نتايج جست‌وجوي انجام‌شده مقالۀ «پژوهش‌هاي گردشگري شهري: پيشرفت‌هاي اخير و پارادوكس‌هاي فعلي» كه توسط اشوورث و پيج در سال 2011 در مجلۀ مديريت گردشگري منتشر شده است، با 490 استناد پراستنادترين مقالۀ اين حوزه به شمار مي‌رود. اشوورث و پيج نيز با انتشار اين مقاله و قدرت كلي پيوند 427، پراستنادترين نويسندگان اين حوزه به شمار مي‌روند. همچنين مجلۀ مديريت گردشگري نيز با 2095 استناد كه به مقالات آن انجام گرفته به عنوان پراستنادترين مجله حوزۀ گردشگري شهري مشخص مي‌شود. يافته‌ها نشان مي‌دهد كشور انگلستان با 2035 استناد كه به مقالات آن صورت گرفته، پراستنادترين كشور در اين حوزه است كه بيشترين قدرت پيوند را نيز دارد. دانشگاه پلي‌تكنيك هنگ‌كنگ نيز با 625 استناد و قدرت كلي پيوند 169، برترين دانشگاه اين حوزه به شمار مي‌رود. در پي بررسي واژگان پرتكرار و در نتيجه كشف ساختار مفهومي و جريان‌هاي پژوهشي اين حوزه نيز تحليل هم‌آيندي واژگان انجام شد و واژگاني از جمله گردشگري شهري، گردشگري و گردشگري بيش از حد به عنوان پرتكرارترين واژگان مشخص شدند. همچنين مشخص شد موضوعاتي از جمله گردشگري شهري، شهرها، ميراث و مكان‌ها از موضوعات ابتدايي و بنيادي اين حوزۀ پژوهشي بوده‌اند و در ساليان اخير مباحثي همچون گردشگري بيش از حد، پايداري، اعيان‌سازي، اقامتگاه‌هاي فرد‌به‌فرد و گردشگري هوشمند نيز در پژوهش‌هاي اين حوزه مورد توجه قرار گرفته‌اند.  نتيجه‌گيري يافته‌هاي اين پژوهش شناسايي جديدترين روندها را تأييد مي‌كند. يكي از روندهاي پژوهشي كنوني در زمينۀ گردشگري شهري كه مورد توجه پژوهشگران واقع شده است، گردشگري بيش از حد است كه به عنوان يكي از معضلات شهري شناخته شده و به عنوان يك تهديد براي تجربۀ گردشگري و در نهايت براي حسن شهرت يك مقصد در نظر گرفته مي‌شود. اين پديده به دليل ورود بيش از حد گردشگران در كشورهاي اروپايي اتفاق افتاده است كه تا پيش از سال 2017 وارد جريان اصلي بحث و گفت‌وگو قرار نگرفته بود. با افزايش تراكم و تجميع گردشگران، زندگي روزمرۀ ساكنان به ‌واسطۀ بروز مشكلات در زمينه‌هايي از جمله رفت و آمد، سطوح بالاتر قيمت‌ها و يافتن امكانات خدماتي و خرده‌فروشي، تحت تأثير منفي قرار مي‌گيرد. همچنين، حضور گردشگران در بعضي از مقاصد گردشگري باعث افزايش تقاضا براي مسكن و در نتيجه گران شدن مسكن مي‌شود كه در نهايت ساكنان فقير اغلب قادر به پرداخت اجاره و زندگي در محله‌هاي گران‌قيمت‌ نخواهند بود كه در نتيجه به يكي ديگر از معايب گردشگري بيش از حد و توريستي كردن مناطق يعني اعيان‌سازي (Gentrification) مي‌انجامد. اعيان‌سازي تجاري و ناپديد شدن بازرگانان سنتي محلي، استعمار برندهاي خارجي، تهديد بافت اجتماعي و اقتصادي محله به دليل رشد اجاره‌دهي توريستي به عنوان كسب‌و‌كار از پيامدهاي مهم آن هستند كه عملكرد امكانات شهري براي جمعيت محلي را در معرض خطر قرار مي‌دهد. يكي از اصلي‌ترين راه حل‌هاي معضلات شهري و گردشگري بيش از حد، گردشگري هوشمند است. تجزيه‌و‌تحليل چرايي سفر به مقاصد خاص، زمان سفر، ترافيك و ساير جنبه‌ها مي‌تواند ذي‌نفعان را قادر سازد تا تصميمات مؤثرتري اتخاذ كنند و جذب گردشگران به مقاصد را بهينه سازند و بهبود دهند و مشتريان و گردشگران نيز مي‌توانند تصميمات هوشمندانه‌تري در ارتباط با گزينه‌هاي در دسترس بگيرند. گردشگري هوشمند با پايداري به عنوان يكي از موضوعات مهم در اين زمينه نيز در ارتباط است و توسعۀ پايداري مقصدهاي گردشگري شهري را موجب مي‌شود. از ديگر روندهاي موجود در گردشگري شهري نيز موضوع اقامتگاه‌هاي فرد‌به فرد و يا به عبارت ديگر اقامتگاه‌هاي اشتراكي است كه مهم‌ترين شكل آن كاناپه گردي (couch surfing) است. اين نوع از اقامت كه بر پايۀ توسعۀ تكنولوژي به وجود آمده است پديده‌اي جديد در گردشگري شهري است كه روند رو به رشدي در توسعۀ آن ديده مي‌شود. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد از لحاظ ساختار اجتماعي گرچه چين و ايالات متحده از كشورهاي پيشرو در اين زمينه هستند اما كشورهاي اروپايي بيشترين پژوهش‌ها را در اين حوزه داشته‌اند. همچنين بررسي و مقايسۀ ادبيات گردشگري با پيشرفت‌هاي علمي گردشگري شهري نشان مي‌دهد شكاف‌هاي پژوهشي بسياري هنوز در اين زمينه وجود دارد. گردشگري بيش از حد هم‌اكنون به مشكلي براي مقصدهاي گردشگري تبديل شده است و براي درك اينكه گردشگري بيش از حد چه تأثيري بر تجربه گردشگران مي‌گذارد و در مرحله پيش از سفر به چه ميزان بر تصميم‌گيري گردشگران براي انتخاب مقصد تأثيرگذار است و اينكه آيا كشورهاي ديگر به‌ويژه كشورهاي در حال توسعه در زمينۀ گردشگري چگونه بايد اين معضل را پيش‌بيني كنند، پژوهش‌هايي مورد نياز است. همچنين پژوهش‌هايي نيز لازم است كه اين تأثيرگذاري را در ارتباط با ديگر انواع گردشگران مانند گردشگران مذهبي در مناطق شهري مورد بررسي قرار دهد؛ زيرا برخي از اين رويدادها در ذات خود جمعي هستند. با وجود پژوهش‌هاي انجام‌گرفته ادبيات موجود هنوز نيازمند پژوهش‌هايي دقيق و موردي در ارتباط با تجربۀ گردشگران شهري از تكنولوژي ها و ارائۀ خدمات شخصي‌سازي شده است. پژوهش در زمينۀ نقش گردشگري هوشمند در گردشگري شهري به‌ويژه مشاركت گردشگران و همچنين هم‌آفريني آنان در ارزش ايجاد شده در گردشگري هوشمند در شهرها مورد نياز است. همچنين بررسي ظرفيت تحمل شهرها و پايداري به‌‌ويژه در مقصدهاي نوظهور نيز بايد مورد توجه قرار گيرد. تحولات ايجادشده توسط اقامتگاه‌هاي فرد به فرد نيز شامل روابط گردشگر‌ـ ميزبان، انگيزه‌ها، ترجيحات، نيازها و تجربۀ اين نوع گردشگران، نيز از جمله موضوعاتي است كه در پژوهش‌هاي آينده بايد مورد توجه قرار گيرد.