طراحي مدل مفهومي تأمين منابع مالي شهرهاي هوشمند با رويكرد داده‌بنياد (مورد مطالعه: شهرداري تهران)

مقدمه به ‌منظور رفع معضلات شهري، مفاهيم شهر هوشمند جهش قابل‌ ملاحظه‌اي در ديدگاه‌ها و راهكارهاي مرتبط ايجاد كرده و ضرورت استفاده از راه‌حل‌هاي هوشمندانه و بهره‌برداري از قابليت‌هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات جهت تبديل شهرها به نيرويي مثبت براي زندگي پايدار، توجه به شهر هوشمند را افزايش داده است. يك شهر زماني هوشمند است كه سرمايه‌گذاري در سرمايۀ انساني، اجتماعي و زيرساخت‌هاي ارتباطي سنتي (حمل‌ونقل) و مدرن (فناوري اطلاعات و ارتباطات) به رشد اقتصادي پايدار و كيفيت بالاي زندگي منتج شود. تمركز بر اين تعريف بيش‌ازپيش نقش سرمايه‌گذاري و در كل، تأمين منابع مالي در شهرهاي هوشمند را نمايان مي‌سازد. تأمين مالي پروژه‌هاي شهر هوشمند در حال حاضر به ميزان قابل ‌توجهي بر اساس بودجۀ فعلي شهرداري تهران انجام شده و حوزه‌هاي مختلف سرمايه‌گذاري نقش چنداني در پروژه‌هاي يادشده ايفا نكرده و موضوعات مختلف مربوط به تحريم تكنولوژيكي كشور بر اين فرايند تأثيرگذار بوده است. لازمۀ تأمين مالي اين شهرها فاصله ‌گرفتن از تأمين مالي سنتي و استفاده از رويكردهاي جديد تأمين مالي است كه در اين پژوهش نيز موارد مختلفي از اين‌گونه رويكردها بررسي شده‌اند. پژوهش حاضر به دنبال آن است كه با طراحي يك مدل مفهومي داده‌بنياد، عوامل تأثيرگذار در تأمين منابع مالي پروژه‌هاي فناوري اطلاعات در شهر هوشمند را شناسايي كند.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر هدف، پژوهشي كاربردي و از نظر روش گردآوري داده‌ها، كتابخانه‌اي و ميداني است. براي جمع‌آوري داده‌ها و اطلاعات مورد نياز، از نمونه‌گيري به روش گلوله‌برفي استفاده شده است كه به طور هم‌زمان داده‌ها، گردآوري و تحليل شده و انتخاب نمونه‌هاي بعدي بر اساس تحليل داده‌هاي قبلي انجام شده است. به‌ منظور تعيين مؤلفه‌هاي پژوهش، از روش بررسي مستندات و مصاحبه‌هاي باز و نيمه‌ساختاريافته با ۲۰ نفر از خبرگان و مشاوران مختلف استفاده شده و جمع‌بندي مصاحبه‌ها نيز با استفاده از روش داده‌بنياد صورت‌ گرفته است. براي بررسي روايي مصاحبه‌ها، پس از طراحي چارچوب مصاحبه، از چهار نفر متخصص در زمينۀ پژوهش، نظرخواهي و تغييرات لازم مطابق نظرات آن‌ها اعمال شد. در هر مصاحبه، نظرات افراد از طريق پرسش‌هاي باز دريافت و سپس پاسخ‌ها يادداشت و كدگذاري شده و به‌ منظور محاسبۀ پايايي مصاحبه‌ها، از روش توافق موضوعي دو كدگذار، استفاده شده است.يافته‌هادر اين پژوهش مراحل نظريۀ داده‌بنياد در سه مرحله به ‌صورت ۱) مطالعه و جمع‌آوري داده‌هاي اوليه؛ ۲)مصاحبۀ نيمه‌ساختاريافته با خبرگان؛ ۳) كدگذاري داده‌ها براي دستيابي به مفاهيم، مؤلفه‌ها و برقراري روابط بين آن‌ها انجام شد كه بر اين‌اساس، سه نوع كدگذاري (باز، محوري و انتخابي) صورت گرفت. در مرحلۀ كدگذاري باز تعداد ۲۱۰ نكتۀ كليدي به همراه ۷۹ كدباز شناسايي شد. كاهش زمان انعقاد قرارداد، نظام حاكميتي قراردادها، تغيير نوع نگاه به مقولۀ تأمين مالي و تفكيك پيمانكار و سرمايه‌گذار، افزايش اهميت به سود پروژه‌ها، مشكلات رويه‌هاي دست‌وپاگير، كيفيت مطالعات اوليۀ پروژه‌ها و اطمينان نسبت انجام مطالعات اوليه، وجود حس اعتماد و بسترهاي فعلي تكنولوژي تعدادي از كدهاي شناسايي‌شده طي انجام مصاحبه‌ها هستند. در مرحلۀ كدگذاري محوري نيز تعداد ۲۴ مقولۀ فرعي شناسايي و در مرحلۀ كدگذاري انتخابي نيز بر اساس اين مقوله‌ها، مقوله‌هاي كلي مدل مفهومي داده‌بنياد در قالب شرايط علّي، شرايط زمينه‌اي، شرايط مداخله‌گر، راهبردها و پيامدها شناسايي شد.نتيجه‌گيري نتايج تحقيق بيانگر آن است كه با توجه ‌به شرايط اقتصادي فعلي و شاخص‌هايي نظير نرخ تورم، نرخ برابري ارز و.... عوامل اقتصادي به عنوان شرايط علّي ‌بايد مد نظر قرار گيرد و مواردي نظير مديريت ريسك، ويژگي‌هاي مهارتي و رفتاري مديريت، منابع مالي در دسترس، مديريت قراردادها و ساختار مالي را به عنوان ساير شرايط علّي مي‌توان نام برد. پيش از ورود به تأمين منابع مالي پروژه‌ها، ‌بايد شرايط زمينه‌اي فراهم شود؛ مديريت چرخۀ عمر طرح يكي از اين موارد است. هر طرح يا پروژۀ هوشمندسازي از ابتدا كه تعريف، برنامه‌ريزي و اجرا مي‌شود، داراي طول عمر مشخصي بوده و بي‌شك استفاده از هر مكانيزم تأمين مالي طي عمر مفيد آن قابل‌ تعريف بوده و گهگاه افزايش زمان پروژه بر مكانيزم‌هاي اوليۀ تعريف‌شده در اين‌خصوص تأثير بسزايي خواهد داشت. مديريت تكنولوژي، ماهيت پروژه‌هاي هوشمندسازي، ميزان در دسترس‌ بودن داده‌ها ساير شرايط زمينه‌اي است كه در اين مدل شناسايي شده‌اند. شرايط مداخله‌گر در مدل داده‌بنياد شرايطي است كه بر راهبردها تأثير مي‌گذارند. عوامل سياسي، ساختار سازماني، مديريت بدهي، مديريت ذي‌نفعان و مديريت نوآوري به‌ عنوان شرايط مداخله‌گر تعريف شده و همچنين توسعه و به‌كارگيري دقيق مدل‌هاي كسب‌وكار، آموزش و فرهنگ‌سازي مديران در خصوص روش‌هاي مختلف تأمين منابع مالي و بهبود نظام حكمراني مالي و اجرايي نيز به‌ عنوان راهبردهاي مدل تعريف شده‌اند.