مؤلفه‌هاي كيفيت محيطي و تأثير آن بر انحرافات اجتماعي در مناطق حاشيه‌نشين، ‌مطالعۀ موردي: شهر مراغه

مقدمه ‌طي چند دهۀ اخير، تحولات صنعتي، اقتصادي، اجتماعي و مهاجرت از روستاها به شهرها، رشد و گسترش مناطق حاشيه‌نشين، انواع انحرافات و آسيب‌‌هاي اجتماعي را به دنبال داشته است. سكونتگاه‌هاي غير رسمي در ايران همانند بسياري از كشورهاي در حال توسعه، نمودي از روند رو به رشد نابرابري‌هاي فضايي و افزايش فقر در شهرها است. احساس امنيت به عنوان يكي از نيازهاي ضروري انسان، نقش بسزايي در تكوين حس تعلق مكاني و سرزندگي شهروندان دارد، به طوري كه برخورداري از مؤلفۀ امنيت، از جمله متغيرهاي مهم در تقويت شهر انساني و هويت شهرها محسوب مي‌شود. امروزه آسيب‌هاي اجتماعي از مهم‌‌ترين عوامل تهديدكننده در شهرها محسوب مي‌شوند. حاشيه‌نشيني به عنوان يكي از بسترهاي مهم بروز آسيب‌هاي اجتماعي است كه همواره با گسترش آن، افزايش ناامني اجتماعي‌ـ اقتصادي افزايش مي‌يابد. انحرافات اجتماعي و جرم‌خيزي، تبديل به بِرند نواحي حاشيه‌نشين شده و اين امر، باعث تسهيل وقوع جرم در اين مناطق شده است. ازدحام و تراكم بيش از حد در مناطق حاشيه‌نشين از يك طرف و از سوي ديگر، فرهنگ نامتعالي حاشيه‌نشينان پتانسيل جرم‌خيزي در محلات حاشيه‌نشين مناطق كلان‌شهري را افزايش مي‌دهد. نبود فرهنگ‌سازي و سطح پايين آموزش شهروندان اين مناطق و مقاومت در برابر نوآوري و عجين شدن با فرهنگ متعالي مادرشهر بر عقب‌ماندگي تاريخي اين مناطق دامن زده است، به طوري كه با گذشت چندين دهه از پديدۀ حاشيه‌نشيني و عوض شدن چندين نسل، همچنان فرهنگ غالب حاشيه‌نشيني در اين محلات حاكم است. خلاقيت اين پژوهش، بررسي ارتباط انحرافات اجتماعي و كيفيت محيطي و مشخص كردن تأثير مؤلفه‌هاي طراحي محيطي در كاهش جرم‌خيزي محلات حاشيه‌نشين است. هدف پژوهش حاضر، بررسي مؤلفه‌هاي كيفيت محيطي و تأثير آن بر كاهش انحرافات اجتماعي در نواحي حاشيه نشين در شهر مراغه است.مواد و روش‌هاروش تحقيق حاضر، توصيفي‌ـ تحليلي و ماهيت تحقيق، كاربردي است. در گردآوري اطلاعات از روش‌هاي كتابخانه‌اي و مشاهدات ميداني (پرسشنامه) استفاده شده است. جامعۀ آماري، كل حاشيه‌نشينان شهر مراغه است كه با استفاده از روش نمونه‌گيري كوكران، حجم نمونه 320 نفر برآورد شد. در انتخاب نمونه‌ها، از نمونه‌گيري احتمالي طبقه‌بندي‌شده استفاده شد. از هجده متغير براي ارزيابي نقش كيفيت محيطي در انحرافات اجتماعي استفاده شده است. محدودۀ مورد مطالعه در اين پژوهش، مناطق حاشيه‌نشين شهر مراغه است. از جمله محلات حاشيه‌نشين شهر مراغه، محلات انزاب، ميكائيل‌آباد، زينال‌آباد و پهرآباد هستند. در تجزيه‌و‌تحليل اين پژوهش، از نرم‌افزار SPSS و از آزمون مربع كاي (‌x2 hi-squared test) و همچنين آزمون رگرسيوني تك‌متغيره ساده (Simple Linear Regression) استفاده شده است. در رگرسيوني تك‌متغيره، تغييرات يك متغير مستقل بر متغير وابسته مورد بررسي و ارزيابي قرار مي‌گيرد. با توجه به اينكه در اين مقاله، يك متغير مستقل (كيفيت محيطي) و يك متغير وابسته (انحرافات اجتماعي) وجود دارد، از آزمون رگرسيون تك‌متغيره (ساده) استفاده شده است. براي تعيين تعداد عامل‌هاي پرسشنامۀ كيفيت محيطي و خلاصه‌سازي عوامل اصلي بروز ارتكاب جرم، از مدل تحليل عاملي اكتشافي استفاده شده است. يافته‌ها تجزيه‌و‌تحليل يافته‌هاي ميداني نشان مي‌دهد وضعيت مؤلفۀ كيفيت محيطي در مناطق حاشيه‌نشين شهر مراغه، مناسب نيست و تا حد زيادي پايين‌تر از سطح متوسط (يعني عدد 3) قرار دارد. براي آزمون تأثير كيفيت محيطي بر انحرافات اجتماعي در مناطق حاشيه‌‌نشين از آزمون رگرسيون تك‌متغيره استفاده شده است. سطح معناداري 0/000 و ضريب بتاي (B) 0/32 به دست آمد؛ به اين معنا كه با هر واحد افزايش در وضعيت نامناسب (نامناسب‌تر شدن)كيفيت محيطي، انحرافات اجتماعي 0/32 افزايش مي‌يابد. نتايج آزمون رگرسيون تك‌متغيره بيانگر آن است كه با هر واحد افزايش در وضعيت نامناسب‌تر شدن كيفيت محيطي، انحرافات اجتماعي 32/ واحد (درصد) افزايش مي‌يابد. با توجه به نتايج تحليل عاملي اكتشافي از متغيركيفيت محيطي، 3 عامل پس از انجام چرخش واريمكس (Varimax) استخراج شد. در اين مطالعه، تأثير كيفيت محيطي بر انحرافات اجتماعي در مناطق حاشيه‌نشين مورد تأييد قرار گرفت، اما بين سن و انحرافات اجتماعي در مناطق حاشيه‌‌نشين رابطۀ معنادار به دست نيامد و انحرافات اجتماعي در مناطق حاشيه‌نشين بر حسب جنسيت تفاوت معناداري به دست نيامد. بنابراين مي‌توان نتيجه گرفت كه كيفيت محيطي بر انحرافات اجتماعي ساكنان تأثير نسبتاً برابري دارد و نمي‌توان جنسيت و يا سن و احتمالاً ساير عوامل را با وجود كيفيت محيط زندگي نامناسب در انحرافات اجتماعي ساكنان مناطق حاشيه‌نشين، دخيل دانست و لازم است براي بهبود كيفيت محيط مناطق حاشيه‌نشين و افزايش امكانات لازم و كاهش عوامل آسيب‌زا چاره‌انديشي كرد.نتيجه‌گيري با توجه به نتايج تحليل عاملي، سه عامل عملكردي‌ـ خدماتي، تراكم و حضورپذيري فضا و كالبدي‌ـ كاربري در كاهش ارتكاب به جرم در مناطق حاشيه‌نشين تأثير دارند. نتايج آزمون رگرسيون تك‌متغيره بيانگر آن است كه با هر واحد افزايش در وضعيت نامناسب‌تر شدن كيفيت محيطي، انحرافات اجتماعي 32/ واحد (درصد) افزايش مي‌يابد. در محلات حاشيه‌نشين مراغه، عواملي مانند بيكاري، خشونت و ارتكاب انواع جرائم از جمله قتل، فقر و اعتياد، ميزان بالايي را نشان مي‌دهند. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد با برنامه‌ريزي و طراحي شهري از قبيل توسعۀ فضاهاي جمعي و عمومي، نوسازي مساكن، تعريض معابر، خدمات‌رساني، نورپردازي‌هاي شبانه، استقرار بعضي از اداره‌هاي دولتي در اين مناطق، توسعۀ حمل‌و‌نقل عمومي و مناسب‌سازي مبلمان شهري، باعث تشويق حضورپذيري ساكنان در فضاهاي عمومي شود و به تأمين امنيت اين نواحي كمك شاياني كند.