سياست‌گذاري فرهنگي و تبيين مدل كاربست سرمايۀ اجتماعي در توسعۀ فرهنگي محله‌محور (مطالعۀ موردي: محلات شهر تهران)

مقدمه ظاهر شهرهاي ايران مشخصه‌هاي مشابهي دارند، به طوري كه در بيشتر آن‌ها توسعۀ شهر و كاربرد روزافزون خودروها، به از‌هم‌پاشيدگي شاكلۀ كهن آن منجر شده‌، چنان كه كالبد آن به شكلي نوين در بخش‌هاي مختلف به صورت نابرابر توسعه يافته ‌است. نحوۀ ارزيابي محيط‌هاي شهري در ادوار امروزي به گونه‌اي است كه هويت انساني در آن‌ها ناديده گرفته مي‌شود . بي‌نظمي شهرها كه هر روز بيشتر هم مي‌شود، در عين حال كه بر شكل و تراكم شهري و رفت و آمدها تأثير گذاشته، بر تعاملات اجتماعي شهروندان نيز تأثير داشته است كه حاصل آن، تقليل تعلق خاطر مردم به اين شهرهاست.براي اينكه تغييرات يك توسعۀ فرهنگي محله‌محور مورد پذيرش عمومي قرار گيرد، مستلزم خرسندي اجتماعي ساكنان و ارتقاي كيفي شرايط اقتصادي شهروندان ساكن در محلات است. اين رويكرد و در عين حال، از بين بردن مشكلات مديريت شهري، در صورتي واقع مي‌شود كه نگرش مديريتي تغيير يابد، به طوري كه از قدرت تمركززدايي شود و مشاركت مردم در محلات افزايش يابد. حاصل اين تلاش‌ها بهبود حس ايمان به خود ميان شهروندان و فايده‌مندي در محلۀ زندگي آن‌هاست؛ بنابراين همبستگي اجتماعي نتيجۀ ايجاد هويت محله‌اي و ارتقاي مسئوليت اجتماعي و از بين بردن بي‌نظمي محله خواهد بود.مشاركت در شرايط امروزي در حوزه‌هايي همچون كاهش بار تصدي‌گري سطوح ملي نسبت به برنامه‌هاي محلي، افزايش شهروندان آگاه، افزايش كيفيت با انجام امور، تهيۀ نيروي انساني و مالي براي شهرداري‌ها، كاهش هزينه‌ها، افزايش بهره‌وري و سهيم كردن شهروندان در پذيرش مسئوليت، اهميت و ضرورت دارد. اهميت بالاي تحقيق حاضر نيز بر همين مبناست. در اين راستا تحقيق حاضر به دنبال ارائۀ الگوي مناسب است كه از خلال رويكرد كيفي فراتركيب در كنار بررسي تحقيقات داخلي و خارجي در حوزۀ الگوي سرمايۀ اجتماعي در توسعۀ فرهنگي محله‌محور انجام مي‌شود.مواد و روش‌ها اين پژوهش از نوع تحقيقات آميختۀ اكتشافي است و از روش تركيبي كيفي‌ـ كمي در انجام آن استفاده شده است. در گام اول (گام كيفي) داده‌هاي لازم طي بررسي تحقيقات پيشين در حوزۀ مرتبط با موضوع مطالعه و همچنين انجام مصاحبۀ عميق گردآوري شده، سپس طبق روش گراندد تئوري كدگذاري، مقوله‌بندي و در نهايت مدل مفهومي ارائه شده است. در گراندد تئوري به عنوان يك روش پژوهشي اكتشافي‌ـ استقرايي، مراحل تحليل داده‌هاي كيفي گردآوري شده، طي سه گام كدگذاري باز، كدگذاري محوري و كُد‏گذاري انتخابي انجام مي‌شود: 1) كدگذاري باز فرايندي است كه با آن ويژگي‌ها و ابعاد مفاهيم مشخص‌شده از متن، استخراج و تحليل مي‌شود. در كدگذاري باز مفاهيم مشخص و طبق ابعاد و خصوصياتشان گسترش مي‌يابند، سپس به وسيلۀ جزء جزء كردن اطلاعات به‌دست‌آمده از داده‌هاي خام ابتدايي، مقوله‌هاي مقدماتي را در رابطه با پديدۀ مورد بررسي شكل‌بندي كرده و به پرسش دربارۀ داده‌ها، مقايسۀ موارد، رويدادها و حالات پديده‌ها با هدف كشف شباهت‌ها و تفاوت‌ها مي‌پردازد. 2) در كدگذاري محوري يكي از مقوله‌ها كه در دست بررسي و اكتشاف است محور فرا‌يند قرار مي‌گيرد (بعد اصلي) و سپس مقوله‌هاي ديگر (مؤلفه‌ها) به آن مرتبط مي‌شوند (در پژوهش حاضر از اين روش استفاده شده است). 3) فرايند تعيين مقولۀ مركزي به روشي منسجم و ايجاد ارتباط ميان مقولۀ مركزي و ديگر مقولات كُد‏گذاري انتخابي ناميده مي‌شود. از جواب‌هاي متخصصان به 7 پرسش دربارۀ محتوا، ارتباط مدل با هدف، كيفيت و... آزمون t هتلينگ گرفته شد تا بتوان روايي مدل را مورد ارزيابي قرار داد. براي ارزيابي پايايي مدل، از ضريب كاپا بهره برده شده است.در گام دوم (گام كمي) داده‌هاي از طريق توزيع پرسشنامۀ محقق‌ساخته جمع‌آوري و از طريق مدل‌سازي معادلات ساختاري تجزيه‌و‌تحليل شده‌اند. لازم است يادآور شود پرسشنامۀ يادشده از نتايج حاصل از مدل ارائه‌شده پيشنهادي برگرفته شده است.جامعۀ آماري اين پژوهش شامل دو جامعه است، در بخش كيفي پژوهش، خبرگان و صاحب‌نظران مديريت شهري و جامعه‌شناسي شهري در جامعۀ دانشگاهي و سازمان‌هاي مديريت شهري تهران به عنوان مشاركت‌كنندگان بالقوه انتخاب شدند. ويژگي‌هايي شامل داشتن تحصيلات دانشگاهي مرتبط با موضوعات شهري، تصدي شغل مديريتي در ارتباط با موضوع، داشتن تجربۀ انجام فعاليت‌هاي مشاركتي در حوزۀ مسائل شهري، داشتن فرصت و علاقۀ كافي براي انجام مصاحبه و دغدغه‌مندي افراد معيار انتخاب مصاحبه‌شوندگان قرار گرفته است. به دليل ماهيت محتوايي كيفي در اين پژوهش و دانش و داده‌هاي خاصي كه در اختيار برخي اطلاع‌رسانان كليدي در موضوع مورد مطالعه وجود داشت از روش نمونه‌گيري انتخاب هدفمند بهره برده‌ايم. نمونه‌گيري از صاحب‌نظران و مطلعان در اين حوزه تا رسيدن به نقطۀ اشباع نظري ادامه يافته است. در بخش كمي، جامعۀ آماري شامل شهروندان شهر تهران، است كه نمونه‌گيري به روش تصادفي و غيرهدفمند صورت گرفته است. طبق برآوردهاي جمعيتي مركز آمار ايران از سرشماري عمومي نفوس و مسكن در سال 1395، جمعيت شهر تهران 7992627 نفر است، از اين‌رو حجم نمونۀ به‌دست‌آمده از فرمول كوكران برابر با 384 نفر تعيين مي‌شود.يافته‌ها نتايج بررسي مصاحبه‌هاي صورت‌گرفته با روش گراندد تئوري نشان داد مدل سياست‌گذاري فرهنگي به منظور كاربست سرمايۀ اجتماعي در توسعۀ فرهنگي محله‌محور محلات شهر تهران شامل 75 كد باز، 24 كد محوري و 6 كد انتخابي است و در بخش كمي نتايج مدل‌سازي معادلات ساختاري نشان داد مقدار ضريب معناداري t مربوط به رابطۀ بين متغيرهاي اصلي شرايط علّي با پديده‌محوري؛ شرايط زمينه‌اي، شرايط مداخله‌اي و پديده‌محوري با راهبردها؛ راهبردها با پيامدها در سطح اطمينان 95 درصد، از 96/1 بيشتر است و اين مورد بيانگر معنا‌دار بودن تأثير متغيرهاي شرايط علّي با پديده‌محوري؛ شرايط زمينه‌اي، شرايط مداخله‌اي، پديده‌محوري با راهبردها؛ راهبردها با پيامدها است. بنابراين هر 6 متغير، به عنوان متغيرهاي اصلي شناسايي مي‌شوند. نتيجه‌گيري با توجه به يافته‌هاي پژوهش، به نظر مي‌رسد رضايت ساكنان از خدمات و امكانات محيطي، رابطۀ مستقيم با حس اعتماد اجتماعي و مسئوليت شهروندي دارد. به همين‌ترتيب، ميان رضايت از مجموعه خدمات ارائه‌شده از سوي مديريت شهري و تقويت احساس تعلق به محل زندگي و كاربست سرمايۀ اجتماعي در محله ارتباط مستقيم برقرار است. حاصل اين تعامل مثبت، افزايش تعهد به تكاليف شهروندي و پذيرش فرهنگ شهرنشيني است. در عين حال رضايتمندي و حس مسئوليت اهالي محله با مشاركت داوطلبانه و پذيرفتن آسان تغييرات ارتباط مستقيم دارد و اين امر منتهي به توسعۀ فرهنگي محله‌محور خواهد شد. در واقع رضايتمندي اجتماعي شهروندان در كنار و در تعامل با تغيير رويكرد مديريت شهري، مي‌تواند ارتباط متقابل سرمايۀ اجتماعي و همبستگي‌هاي جمعي را تقويت كند. رويكرد محله‌محوري با تغيير در رويكرد توسعه از بالا، تسهيل راه‌هاي مشاركت مردم در سطح محله و توسعۀ فرهنگ مشاركت از سوي مديريت شهري و شهروندان، راهكاري براي حل مشكلات موجود در شهر و مديريت شهري خواهد بود.