بررسي و تحليل تصوير داريوش در نقش برجسته‌هاي بيستون و نقش رستم

هنر هخامنشي اگر اوج قلۀ هنر ايران در دوران پيش از ورود اسلام نبوده باشد، دست‌كم مي‌بايست آن را يكي از اوج‌هاي درخشان هنر ايران در همۀ ادوار آن دانست؛ هنر رسمي هخامنشي، اغلب در نقش برجسته‌هاي صخره‌اي و ديواري ظهور يافته و داريوش اول، بيشترين نقش را در شكل‌گيري اين هنر داشته است. نقش برجسته‌هاي صخره‌اي بيستون و آرامگاه داريوش در نقش رستم، دو يادمان اصلي و كتيبه دار هخامنشي بوده كه در زمان داريوش برپاشده و تصوير او را در دو قاب مجزا اما ممتد نمايش داده‌اند. هدف اين پژوهش، بررسي و شناخت بصري و معنايي تصوير داريوش به‌عنوان مهم‌ترين عنصر مشترك در اين دو نقش برجسته و تبيين ارتباط تصوير پادشاه با ديگر عناصر بصري موجود در اين آثار‌‌ بوده است. سؤالات پژوهش عبارت‌اند از 1. نقش برجسته‌هاي بيستون و نقش رستم چه تصويري از داريوش را نمايش داده‌ و چه نسبتي ميان اين دو تصوير وجود دارد؟ 2. اصلي‌ترين خط بصري پيونددهندۀ نقش برجسته‌هاي بيستون و آرامگاه داريوش كدام بوده و معناي آن چيست؟ 3. تصوير داريوش در دو نقش برجسته‌ مذكور چه تفاوتي داشته و اين تفاوت از كجا ناشي شده است؟ اين پژوهش با روش توصيفي تاريخي و تحليلي انجام‌شده و اطلاعات موردنياز آن از طريق منابع كتابخانه‌اي گردآوري‌شده است. در اين مقاله، تصوير پادشاه و ديگر عناصر بصري در دو نقش برجسته بيستون و آرامگاه داريوش موردبررسي قرارگرفته و تلاش شده تا تصوير شفاف‌تري از داريوش (شاهنشاه پارسي) در هنر رسمي هخامنشي نمايان گردد. نتايج پژوهش بيانگر آن است كه در نقش برجسته بيستون، داريوش، شاهنشاه پارسي پيروز، مقتدر و برحقي نمايش داده‌شده كه با خواست اهورامزدا و حمايت سپاهيانش، توانسته بر شورشيان و مخالفان دروغ‌زني كه قصد برهم زدن اتحاد شاهنشاهي هخامنشي را داشته‌ چيره گردد. تصوير داريوش در نقش رستم نيز شاهنشاه پارسي مقتدر، معتقد و پارسامنشي را نمايش داده كه با خواست اهورامزدا و با پشتيباني همراهان و سپاهيانش، بااقتدار و انصاف بر سرزمين‌هاي بسياري فرمانروايي كرده و اينك آمادۀ عزيمت به جهان ديگر است. تصوير داريوش در نقش رستم تكرار تغييريافتۀ تصوير او در بيستون بوده و اصلي‌ترين خط بصري پيونددهنده ميان اين آثار، ايستادن داريوش در برابر اهورامزدا در ارتباطي دوسويه و منحصربه‌فرد بوده كه به معناي برگزيده شدن او از جانب خداي بزرگ است. علاوه بر ماهيت و كاركرد متفاوت دو نقش برجسته، تفاوت تصوير داريوش در اين دو اثر، به‌واسطۀ بومي‌سازي و شبيه‌سازي بيشترِ تصوير شاه و خدا در نقش رستم بوده است.