بازآفريني، آسيب‌نگاري و بررسي ساختاري كتيبهٔ گريوار بقعهٔ دوازده امام يزد‏

تاريخ ساخت بقعهٔ «دوازده امام يزد» به‌عنوان يكي از كهن‌ترين بناهاي كتيبه‌دار ايران، به اواخر دورهٔ آل‌بويه و ديلميان برمي‌گردد. تحقيقات انجام‌گرفته بر روي اين بنا به معماري و مرمت جدارهٔ خارجي آن محدود مي‌شود، درحالي‌كه گنبدخانهٔ آن داراي آرايه‌هاي ارزشمندي ازجمله كتيبه آيت‌الكرسي در گريوار گنبد است. هدف اين پژوهش، مطالعهٔ آسيب‌هاي وارده به اين كتيبه و شناخت ساختار و نقوش به‌كار رفته در آن براي كمك به استفاده‌هاي بعدي ازجمله در مرمت كتيبه بوده‌است. نيل به اين هدف در گرو پاسخ به اين دو سؤال است: 1. آسيب‌هاي وارده به كتيبهٔ گريوار بقعهٔ دوازده امام شامل چه مواردي است؟ 2. ساختار كلي و تزئينات به‌كار رفته در اين آرايه چگونه است؟ ضرورت اين پژوهش از اين‌روست كه با توجه به قدمت بنا و تأثيرات مخرب جوي، كتيبهٔ فوق دچار آسيب‌هاي جدي شده لذا نيازمند شناخت اين آسيب‌ها جهت جلوگيري از آسيب‌هاي بيش‌تر و بازسازي بوده و احياي آن بسيار ضروري است. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي‌ ـ تحليلي و براساس مطالعات كتابخانه‌اي و ميداني است. يافته‌هاي اين پژوهش براساس بازآفريني بخش‌هاي آسيب‌ديده، آسيب‌نگاري و پردازش ‌تصويري با برنامه‌هاي رايانه‌اي، حاكي از آن است كه  بيش‌ترين آسيب‌ها عمدتاً به دليل ريزش مصالح زيرساخت،ريزش رنگ و آلودگي‌هاي‌محيطي است. وسعت ريزش مصالح هفت درصد كل كتيبه است و ريزش تكه‌اي رنگ 5/6 درصد كتيبه را درگير نموده درحالي‌كه آلودگي‌هاي سطحي 100 درصد كتيبه را فراگرفته‌اند. تحليل داده‌ها در آلودگي‌سطحي، گواه وجود ميانگين 13 درصدي رنگ خاكستري‌روشن،34 درصدي خاكستري‌ميانه و 14درصدي خاكستري‌تيره به‌جاي دو رنگ سفيد 55 درصدي و سياه 45 درصد در طرح اوليه است كه نشان از سطح بالاي تخريب كتيبه دارد. هم‌چنين هرچند در همهٔ كتيبه‌هاي معماري نظام‌هاي سه‌گانهٔ نوشتاري، هندسي و گياهي لزوماً به‌كار نرفته‌اند، براساس بررسي ساختاري كتيبه، اين اثر هر سه بخش را به شكل ساختارمندي داراست به‌گونه‌اي كه طراح، هريك از اجزاء را در هماهنگي هرچه بيش‌تر براي رسيدن به كليتي منسجم طراحي نموده‌است.