بررسي سير تحول كاركردهاي تزئين در رويكردهاي مطالعاتي هنر اسلامي‏

اشكال و نقوش تزئيني به‌كار رفته در مصنوعات و بناهاي سرزمين‌‌هاي اسلامي، در سه سدهٔ اخير محل توجه شرق‌‌شناسان، باستان‌‌شناسان و تاريخ‌‌نگاران بوده‌اند. شيوهٔ مواجهه با كاركردهاي تزئينات، همواره نقش مهمي در جهت‌‌دهي به مسير مطالعات هنر اسلامي داشته است. اين پژوهش، سير تحول رويكردها به تزئينات اسلامي با تأكيد بر دگرگوني نگرش به «كاركرد»‌‌ تزئين در سه سدهٔ اخير را بررسي مي‌‌كند و به دنبال پاسخگويي به اين پرسش است: در پژوهش‌‌هاي انجام‌گرفته پيرامون فرهنگ ماديِ سرزمين‌‌هاي اسلامي، سير تكوين كاركردهاي تاريخ هنري و معناي تزئينات چه بوده‌است؟ روش انجام پژوهش، توصيفي ـ تحليلي و جمع‌آوري اطلاعات آن از طريق مطالعات كتابخانه‌اي است. براي پاسخگويي به پرسش تحقيق، مطالعات تزئين به چهار گروه رويكرد اكتشافي ـ ‌‌گونه‌شناختي، تاريخي‌‌‌‌ آغازين‌‌ (تاريخي ـ سبك‌شناسانه)، رويكردهاي جهانشمول، و تاريخي متأخر (‌‌زمينه‌محور ـ فرهنگي) تقسيم شدند و كاركردهاي منتسب به تزئينات در هر يك از اين رويكردها مورد بررسي قرار گرفتند. نتيجهٔ پژوهش، بيانگر تنوع ديدگاه‌‌ها و سير تحولي است كه در بازشناخت كاركردهاي تزئين رخ داده‌است. در رويكرد نخست، كاركرد فرمي ارجح بوده و تزئين، نشانگر ويژگي‌‌هاي قومي، نژادي، روح ‌‌شرقي يا عنصري براي بيان بصري دين جديد است. همزمان، كاركرد زيباشناسانه يا تلقي صفاتي نظير نمادين يا شهودوار را براي تزئينات شاهديم. در رويكرد تاريخي آغازين، غالباً تزئين در حكم نماد يا عنصري معنادار تلقي مي‌‌شود و اين رويكرد، آغازگر تأملاتي در باب كشف معنا و بررسي زمينه‌‌هاي تاريخي و فرهنگي تزئينات است. رويكردهاي جهانشمول به دو حوزهٔ متمايز تقسيم مي‌‌شوند، كليت نقوش تزئيني در حوزهٔ مطالعات فراتاريخي، كاركردي فرامادي دارد و نمادِ الوهيت و توحيد است؛ در حوزهٔ مطالعات روانشناسانه، كاركرد تزئين و اثرات آن بر رفتار، انتخاب‌ و حالات رواني انساني موردتوجه قرار مي‌‌گيرد. با شكل‌‌گيري رويكرد تاريخي متأخر در نيمهٔ دوم سدهٔ بيستم‌‌، شاهد تمركز بر ادراك و خوانش مخاطب از نقوش تزئيني و تمركز بر كاركردهاي معنايي و زيباشناسانهٔ تزئين برمبناي حوزه‌‌هاي زبان‌شناسي هستيم. هم‌چنين بر بستر و بافت پيدايش فرم تزئيني تأكيد شده و اغلب، تزئين به منزلهٔ نشانهٔ فرهنگي مورد مطالعه قرار گرفته‌است.