بررسي و تحليل ميزان بازتاب شاخصه‌ها و ابعاد هويت ملي در قاليچه‌هاي تصويري دورۀ قاجار

قاليچه‌‌هاي تصويري دورهٔ قاجار اساساً پديده‌‌اي نو و جديد در فرش ايران و بدعتي در طراحي فرش به‌شمار مي‌‌آيند. از اين‌رو به دليل حفظ پيوندشان با نقش‌مايه‌‌هاي سنتي و ساختار كلي فرش ايران جايگاه ويژه‌‌اي در تاريخ فرش اين كشور دارند. به‌ همين سبب ضرورت دارد اين نوآوري در سنت طراحي فرش ايراني، از منظر جايگاه و نمود شاخصه‌هاي هويت ملي و ايراني، مورد مطالعه قرار گيرد. در اين راستا اين سوالات پژوهشي مطرح است كه هر گروه و دسته از قاليچه‌‌هاي تصويري دورهٔ قاجار، تا چه حد واجد ابعاد شش‌‌گانهٔ «هويت ملي» هستند؟ فراواني هركدام از شاخصه‌‌هاي «هويت ملي» در اين قاليچه‌‌ها به چه ميزان است؟ و مؤلفه‌‌هاي هويت ملي در اين قاليچه‌‌ها به چه شكلي نمود و بازتاب داشته‌اند؟ پژوهش حاضر از نظر هدف، بنيادي و از منظر ماهيت، توصيفي- تحليلي به ‌‌حساب مي‌‌آيد. تجزيه‌وتحليل داده‌‌ها و يافته‌‌ها به‌صورت تركيبي از شيوهٔ كمّي و كيفي و جمع‌‌آوري اطلاعات به‌صورت كتابخانه‌‌اي انجام شده ‌‌است. تعداد نمونه آماري اين پژوهش 79 قاليچه تصويري قاجار بوده كه به روش انتخابي گزينش شده‌‌اند. نتايج پژوهش حاضر نشان مي‌‌دهد كه تصوير‌‌بافي‌هاي دورهٔ قاجار با انتخاب موضوعاتي در تناسب با فرهنگ ايراني‌‌، حاوي مفاهيم و مضامين عميق و ريشه‌‌دار هويتي بوده است. در بررسي انجام شده مشاهده شد ابعاد شش‌گانهٔ «هويت ملي» در دسته‌‌بندي هشت‌‌گانهٔ اين قاليچه‌‌ها به‌‌ويژه در موضوعات نقش شاهي، مشاهير، چهارفصل و موضوعات برگرفته از ادبيات كهن بيش‌ترين بروز و ظهور را داشته‌است. از سوي ديگر ابعاد «فرهنگي» و «مذهبي» هويت ملي بيش‌ترين و بُعد «سياسي» آن، كم‌ترين فراواني را در اين قاليچه‌‌ها داشته‌است. عناصر و مؤلفه‌‌ها و شاخصه‌‌هاي «هويت ملي و ايراني» در اين قاليچه‌‌ها با استفاده از نقش‌مايه‌‌هاي خاص، خط و مضامين داستاني نظم و نثر فارسي، نمود لباس و پوشش اقوام ايراني، استفاده از تصاوير شعرا، شاهان باستاني و اساطيري و ابنيهٔ تاريخي و ارائه تصويري مثبت از سنت‌‌ها و فرهنگ زيست ايراني نمود و ظهور پيدا كرده‌است.