بررسي شكل و تزيينات مركب‌دان‌هاي فلزي ايراني (سده‌هاي 5ـ10 ه.ق) محفوظ در موزۀ متروپليتن

آثار فلزي ايران ازجمله مجموعه‌‌هاي بااهميت و داراي ارزش هنري بالا هستند كه مانند ديگر آثار هنري آن، قدمت زيادي دارند  و ويژگي‌‌هاي ‏مهمي چون فرهنگ، دين، اوضاع اقتصادي، اجتماعي و سياسي زمانۀ خود و هم‌چنين نماد و نشانه‌‌هايي مربوط به دوران ظهور خويش را ‏انعكاس مي‌‌دهند. با توجه به اهميت خوشنويسي در هنر اسلامي، مركب‌‌دان‌‌‌‌ها نيز جزو وسايلي هستند كه در رابطه با اين هنر به كار گرفته ‏مي‌‌شوند. تا به اين زمان پژوهشي در رابطه با مركب‌‌دان‌‌هاي فلزي موزه متروپليتن به‌طور خاص انجام نگرفته است. لذا در اين پژوهش ‏مركب‌‌دان‌‌هاي فلزي ايراني متعلق به سده‌هاي ۵-10 ه.ق (11-16 م.) از نظر شكل، تزيينات و نقوش به‌‌كار رفته مورد بررسي قرار مي‌‌گيرند. ‏بر اين اساس، سوالات مقاله حاضر اين‌‌چنين تبيين مي‌‌شود: تزيينات به‌‌كار رفته در مركب‌‌دان‌‌هاي مذكور چه ويژگي‌‌هايي دارند و شامل چه ‏نقوشي هستند؟ اين پژوهش به‌ روش توصيفي ـ تاريخي انجام شده و جمع‌‌آوري اطلاعات آن به‌صورت كتابخانه‌‌اي و‎ ‎با گردآوري تصاوير از ‏سايت موزه متروپليتن بوده است. نتايج مشخص مي‌‌كند در پنج نمونه مركب‌‌دان از سده‌هاي ۵ـ7 ه.ق، شكل مركب‌‌دان‌‌ها مدور است و يا ‏درپوشي مسطح با گنبد يا برجي در مركز درپوش بر پايۀ عمودي كوتاه‎ ‎تعبيه شده و تعدد نقوش به‌كار رفته بر اين آثار به‌ترتيب نقوش گياهي، ‏انساني، حيواني و خوشنويسي و صور فلكي متأثر از علم نجوم (كه در مكتب خراسان و توسط دانشمندان ايراني پيشرفت كرده است) ‏مي‌باشد. در مركب‌‌دان سدۀ 10 ه.ق، نقوش حيواني و پيچش نقوش گياهيِ نزديك به هنر تشعير ايراني و با ظرافت بيش‌تر و طبيعت‌گرايانه ‏ترسيم شده‌‌اند و شكل مركب‌‌دان بر پايۀ برج‌‌ها و برگرفته از معماري و به فرم استوانه‌‌اي بلند و با درپوشي گنبدي به نماد آسمان ساخته ‏شده‌‌‌است. درمجموع، تزيينات گياهي بيش‌ترين و نقوش هندسي (نقش شمسه، چليپا و الگوي هفت دايره) و صور فلكي، كم‌ترين تعداد را به ‏خود اختصاص داده‌اند. اسب، شير، آهو، خرگوش و گرگ نقوش جانوري پركاربرد هستند كه در ميان قاب‌‌هاي هندسي و يا در بطن ‏پيچك‌‌هاي طوماري و اسليمي‌‌ها قرار گرفته‌‌اند. نقوش انساني، سوار بر اسب و يا در قالب صور ‌‌فلكي تصوير شده‌اند. كتيبه‌‌هاي خوشنويسي در ‏نوارهاي پايين و بالاي مركب‌‌دان و روي درپوش استفاده شده و خط كوفي و نسخ، بيش‌ترين كاربرد را در تزيين مركب‌‌دان‌‌ها داشته‌‌اند.‏