جايگاه هنر حكاكي خطوط و كنده‌‌كاري نقوش در فيروزه‌تراشي شهر مشهد‏

هنر فيروزه‌تراشي و حكاكي خطوط روي سنگ فيروزه يكي از هنرهاي سنتي و زينتي است كه از گذشته‌هاي دور در شهر مشهد رواج دارد. شهر مشهد از سوي شوراي جهاني صنايع‌دستي به‌عنوان شهر جهاني سنگ‌هاي قيمتي و نيمه‌قيمتي انتخاب شده‌است. هنر حكاكي يكي از زيرمجموعه‌هاي هنر فيروزه‌تراشي است و هنرمندان حكاك، خطوط و نقوش را با دقت بر روي نگين حك مي‌كنند. هنرمندان فيروزه‌تراش، با تراش فيروزه به شكل حروف خوش‌نويسي، موفق به ساخت تابلو‌هاي زيبا از اين گوهرسنگ آبي‌فام شده‌اند. هدف از پژوهش حاضر، مطالعۀ شكل‌هاي تراش، فرم خطي نگين فيروزه، شناخت و تحليل انواع خطوط و نقوش در هنر حكاكي و فيروزه‌تراشي مشهد است. پرسش‌ اصلي پژوهش اين‌گونه تبيين مي‌شود: تنوع تراش، انواع خطوط و نقوش، ابزار و روش كار در هنر حكاكي و فيروزه‌تراشي معاصر مشهد از نظر كيفي كدام است؟ روش انجام اين تحقيق، توصيفي- تحليلي است و جامعهٔ آماري آن، فيروزه‌تراشي معاصر مشهد بوده و نمونه‌گيري به شيوهٔ هدفمند انجام شده‌است. يافته‌هاي پژوهش حاكي از آن است كه براي تراش نگين در دورۀ معاصر علاوه‌بر شكل‌هاي پيشين (دايره، بيضي) از مربع، مخروطي، استوانه‌اي، چندضلعي و نقوش اسليمي و ختايي نيز استفاده مي‌شود. حكاكي شمايل و كتيبه‌نويسي اسامي و ادعيه با خطوط ثلث، نسخ و نستعليق بر نگين فيروزه به‌صورت سفارشي انجام مي‌شود. با توجه به استفاده از ابزار و روش‌هاي نوين، كيفيت تراش فيروزه بيش‌تر از گذشته شده‌است. به علت محدوديت تعداد هنرمندان حكاك، كمبود، گراني و درجهٔ سختي سنگ فيروزه، حكاكي آن به‌لحاظ كمّي جايگاه مناسبي ندارد. در ساخت تابلو‌هاي فيروزه، بيش‌تر از خط شكسته‌نستعليق استفاده شده و جهت تراش حروف، اغلب از فيروزهٔ احياشدۀ كرمان و فيروزۀ بدلي استفاده مي‌شود.