تحليل تاريخي نقاشي افغانستان از دوران ماقبل تاريخ تا آغاز اصلاحات اماني

افغانستان، كشوري در حوزة تمدني جهان اسلام و ايران است كه از نظر سياسي و فرهنگي اهميت خاصي دارد. متون تاريخي و نيز كاوش‌هاي باستاني از سال‌هاي زمامداري شاه امان‌الله‌خان و پس از آن در مناطق مختلف افغانستان، شواهد زيادي مبني بر وجود نقاشي از دوران ماقبل تاريخ و نيز دوران تاريخي در اقصي نقاط افغانستان به صورت پراكنده ارائه كرده است. سؤال اين است كه شكل‌گيري تاريخي نقاشي افغانستان، از زمان پيشاتاريخ تا استقلال افغانستان به چه صورت تبيين و تحليل مي‌شود؟ هدف پژوهش حاضر، تبيين تاريخي سير نقاشي افغانستان از دوران پيشاتاريخي تا زمان استقلال افغانستان است. اين پژوهش به روش توصيفي ـ تحليلي و با استخرج از متون تاريخي و بررسي مستندات باستان‌شناسي با استفاده منابع كتابخانه‌اي و آرشيوي به انجام رسيده است. يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه آثار دوران كهن سنگي قديم و ميانه، فاقد نقوش و آثار دوران كهن سنگي جديد داراي نقاشي‌هاي خطي زيگزاگ هستند. در عهد برنز روي سفال‌هاي منقوش با شيوة طراحي هندسي و ترسيمات شامل اشكال هندسي نظير لوزي، مربع و نيز خطوط موازي بوده و طراحي گل عشق و حيوانات نظير بز، با رعايت تناسبات واقعي و به شيوة خطي انجام شده است. در آثار عهد نوسنگي نيز شامل طراحي‌هاي واقع‌گرايانه و يا سمبوليك از حيوانات، گياهان و همچنين نقوش انتزاعي هندسي، در شيوة يونانوـ‌باختري لوح سيبل را مي‌توان به عنوان يك نقش‌برجستل رنگ‌آميزي‌شده ملاحظه كرد. در عصر كوشانيان، نقاشي‌ها بر روي عاج و شيشه با فيگورهاي خلاصه‌شده و در دو مكتب گانداهارا و ماتورا نيز مي‌توان نقاشي بودا و موضوع حيات او را مشاهده كرد. نقاشي‌هاي ديواري عهد غزنوي در كاخ‌ها و برج و باروها نيز از زيبايي‌شناسي خاص منطقه بهره مي‌برد. در عهد تيموري با ظهور اساتيدي چون بهزاد، شاهد نقطة اوجي از نظر زيبايي‌شناسي فرمي و محتوا هستيم كه رفته‌رفته افول كرد و نشاني از نگارگران دوران بعدي وجود ندارد. اما از زمان شاهان دراني تا اصلاحات اماني، نقاشاني چون محمد عظيم ابكم، ميرحسام‌الدين، محمدرضا نقاش، محمد حيدر و علي احمد ظهور كردند كه رهروان سنت‌هاي نقاشي افغانستان تا پيش از ورود زيبايي‌شناسي نقاشي آكادميك غرب بودند.