سير بالندگي و رشد فضاي تهي در كالبدشناسي معماري خانه‌هاي تهران (اواخر دوران قاجار تا ابتداي دورۀ جمهوري اسلامي)

كيفيت فضايي يكي از شاخصه‌هاي معماري فضاگراي ايراني است كه به‌مانند ميراثي از معماران گذشته نسل به نسل ادامه يافته و در معماري هر عصر متناسب با نيازمندي‌هاي آن، توسعه و گسترش ‌يافته است. اين سير تحول از اواخر دورة قاجار تا اوايل دورة جمهوري اسلامي، داراي روية متفاوتي شده كه متناسب با ديگر وجوه تغييريافتة اين دوران ، قابل‌بحث و ريشه‌يابي است. اين مسئله زماني حائز اهميت است كه معماران اين عصر به سبب سياست، طبع فرهنگي و روية آموزش در جهت رشد خلاقيت  از معماري وارداتي الگو گرفته باشند و چنين موضوعي را نيز كتمان نمي‌كردند، اما تجربيات زندگي در فضاي پيشين موجب پيوستگي پنهاني در اين دوره نسبت به دوران قبلي شده است. اين پژوهش درصدد فهم آن است كه فضاي تهي تا چه ميزان در كيفيت فضاهاي ساختمان‌هاي مسكوني و اقامتي معاصر تهران مؤثر بوده و در طراحي اين مهم موردتوجه قرار مي‌گرفته است و اين موضوع چه تغييراتي در پيكرة نظام طراحي از اواخر دوران قاجار تا ابتداي دورة جمهوري اسلامي سپري كرده است؟ از اين حيث اين پژوهش با ماهيتي كيفي از راهبرد تفسيري- تاريخي بهره گرفته و با تأكيد بر قراين معرف و استنباطي، بر پاية پردازش اسناد تصويري و برداشت‌شده از ابنية مستعد و شناخته‌شده در محدودة تهران پهلوي برآمده و جهت افزايش روايي پژوهش پس از تخمين اولية روند تغييرات، از همپوشاني اسناد ثانويه و مشاهدات ميداني از ساختمان‌هاي موجود به آزمون يافته‌هاي آغازين مي‌پردازد. در ادبيات پردازش حجم كالبدي، فضاي تهي در مراحل طراحي حجم و توده به‌مانند حياط‌هاي خانه‌هاي سنتي، به‌مثابة يك توده عمل نمي‌كند بلكه درروند فضاي كالبدي ساختمان‌هاي مسكوني دوران تحول، رفته‌رفته از يك فضاي پيوسته به لكه‌هايي در پلان، تغييرات و تخلخلي در نما و درنهايت حجم كلي بنا به‌واسطة سيستم‌هاي سازه‌اي و جسارت عمل معماران ورود مي‌يابد.