بررسي تكوين جنبش تنباكوي ايران با تأكيد بر نظريۀ مارگارت آرچر

تاريخ حاكي از آن است كه از عصر باستان تا دوره‌ معاصر، ساختار سياسي در ايران، استبدادي بوده است. در اين شيوه‌ حكومتي، مردم هيچ گونه مشاركتي در اداره‌ امور كشور ندارند. بررسي‌ها نشان مي دهد، براي اولين بار در تاريخ ايران در جنبش تنباكو، اين رابطه‌ سياسي بين مردم و حكومت به هم خورد. در اين جنبش، مردم ايران نسبت به يك امر سياسي، در مقابل حكومت استبدادي دست به اعتراضي گسترده زدند و از اين تاريخ به بعد رابطه‌ بين مردم  و حكومت دستخوش تغيير شد. در اين راستا، اين پژوهش به دنبال پاسخ‌گويي به اين سؤال بود: فرايند تكوين جنبش تنباكو بر‌اساس نظريه‌ تلفيقي مارگارت آرچر به چه شكل است؟ روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي-تحليلي بوده و پژوهش از نوع تحقيقات كيفي است. گردآوري اطلاعات با استفاده از منابع كتابخانه‌اي صورت گرفته است. ابزار گردآوري اطلاعات، كتاب‌هاي دست اول مرتبط و ساير مقالات معتبر علمي بوده است. نتايج اين پژوهش نشان داد كه واگذاري امتياز تنباكو هنگامي بود كه سال‌ها قبل‌تر از آن يك رابطه‌ ديالكتيكي بين روشنفكران سياسي و حكومت آغاز شده بود. اين رابطه‌ ديالكتيكي در پي شكست ايرانيان از جنگ با روس‌ها آغاز و در دهه‌ آخر حكومت ناصرالدين شاه به اوج خود رسيده بود. روشنفكران در يك رابطه‌ ديالكتيكي، به‌ويژه به شيوه‌ حكومت استبدادي ناصرالدين شاه انتقادات جدي وارد مي‌كردند. حال در دل اين انتقادات و در پي واگذاري امتيار تنباكو، شكل‌گيري اين جنبش، ابتدا براساس خودآگاهي نيروهاي سياسي داخلي مانند روشنفكران آغاز و نشر اين خودآگاهي منجر به اتحاد نيروهاي داخلي ديگر مانند كنش‌گران قدرتمند اقتصادي و ديني شد و متعاقب اين اتحاد، كنش‌گران عادي نيز به تبعيت از اين سه گروه قدرتمند، در مقابل دربار باهم به ائتلافي محكم به رهبري علما دست يافتند. ائتلاف نيروهاي داخلي در كنار مخالفت دولت روسيه در جهت منافع خود با انعقاد اين قرارداد، موجب ايجاد فشار بر عليه‌ حكومت استبدادي شد و نهايتاً ناصرالدين شاه مجبور شد تا ابطال قرارداد انحصاري تنباكو را اعلام نمايد.