از تربيت (Erziehung) به فرهنگ (Bildung) در تجربۀ مدرنيته نزد صادق هدايت (جامعه‌شناسي شكل‌نگارِ تجربۀ زمان در بوف كور)

مدرنيسم فرهنگي صادق هدايت به تكوين سوژگي‌اي فرهيختار مي‌انجامد كه مي‌توان گفت، مايۀ جامعه‌شناسي تاريخيِ تجربۀ مدرنيته در ايران است. با رجوع به تجربۀ ادبي هدايت به تفاوت مفهومي بين Bildung و Erziehung پي مي‌بريم، به اينكه Bildung نزد او از مواجهۀ انتقادي با ايدئولوژي شكل مي‌گيرد و Erziehung نيز براي او نوعي باريك‌انديشي انتقادي‌ست كه از خلال درگيري با «ديگري» به فرهيختگي مي‌رسد. ناكاركردنِ پارادايم حسانيِ مدرنيتۀ ايراني اما كنشي‌ست اجتماعي كه تنها با كُدگشاييِ زمان آن ممكن است و از اين روست كه فرم روايي بوف كور چنين آشفته مي‌شود. اگر مي‌خواهيم از تجربۀ مدرنيتۀ هدايت بگوييم و اين معني را در بوف كور بيابيم، راهي نيست غير از جُستنِ واقعيت‌پذيريِ «جُز من» و «ديگري» در اين رمان. هدايت در بوف كور با تعليق بازنماييِ ايدئولوژي‌ها و قالب‌گونه‌هاي ذهني، به تصويرپردازي واقعيتي مي‌نشيند كه در محاق رفته است. و روشي كه به فراخورِ اين دقيقه پيش مي‌رود، باري، منظومه است. در بوف كور تربيتِ كوچگرانه از پيِ توجه به مكان‌ها شكل مي‌گيرد، از مواجهۀ واپس‌نگرانه با خاطره‌ها، و نيروهاي پويايي كه قادرند تغييراتي در توسعۀ سوبژكتيويته ايجاد كنند. بوف كور شرح ساختمندِ بي‌نظميِ تجربۀ مدرن در ايران است؛ نقشۀ راهِ دگرستاني كه به هند مي‌رسد، «ديگري»اي كه مي‌توان گفت در جوف «خود»ي حضور دارد؛ در مقام يك وعده.