واكاوي مؤلفه‌هاي محيطي نظريه پاتريمونياليسم در مطالعه تكوين دولت در ايران تا پيش از پهلوي اول

هدف: در مورد چگونگي صورت‌بندي دولت استبدادي در ايران پيش از پهلوي اول نظريات مختلفي ارائه گرديده كه يكي از مهم‌ترين آن‌ها نظريه پاتريمونياليسم ماكس وبر است. از منظر ماكس وبر در پاتريمونياليسم؛ ارادۀ شخصي پادشاه اعمال گرديده و به مثابه تنها ابزار ساماندهي و هدايت جامعه قلمداد مي‌گردد. تطبيق‌پذيري اين نظريه با سير تحول دولت در ايران پيش از پهلوي اول و تا پيش از تشكيل دولت مدرن مورد استقبال تعداد زيادي از انديشمندان واقع شده است. ليكن در صورت‌بندي اين تطبيق؛ صرفاً مؤلفه‌هاي اقتصادي- فرهنگي اين نظريه مورد استناد قرار گرفته و كمتر به مقتضيات سياسي- فضايي فلات ايران پرداخته شده است.روش و داده‌ها: در اين پژوهش كوشش گرديده با روش توصيفي- تحليلي و از منظر جغرافياي سياسي علل ظهور تداوم و تثبيت دولت پاتريمونيال پيش از پهلوي اول و تا پيش از شكل‌گيري دولت مدرن در ايران تحليل گردد.يافته‌ها: يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد مجموعه‌اي از عوامل از جمله بنيادهاي محيطي سرزمين ايران از جمله كمبود آب و عدم دسترسي مداوم به آن در تمامي فصول؛ زمينه شكل‌گيري معيشت كوچ‌نشيني را در ايران فراهم مي‌نموده است و ظهور انسجام ميان قبايل و طوايف مختلف جزء با كاركرد سياسي سلطان پاتريمونيال امكان‌پذير نبود. به دنبال آن مازاد توليد زمين‌داران محلي و طبقه سرمايه‌دار شهري توسط دولت پاتريمونيال در قالب خراج تصاحب مي‌گرديد. از سوي ديگر موقعيت ژئوپليتيك مخاطره‌خيز ايران موجب مي‌گرديد كه تنها رهبراني توتاليتر توان ايجاد اتحاد ميان طوايف نامتجانس در فلات ايران را در مقابل نيروهاي خارجي متخاصم داشته باشند.نتيجه‌گيري: به طور كلي كاركرد پادشاه پاتريمونيال در نتيجه مقتضيات طبيعي و انساني در ايران؛ منطقي تماميت خواه و «فوق جامعه» را سامان داده بود كه قابل تقليل به نهادي در كنار ساير نهادهاي اجتماعي نبود. مجموعه اين عوامل جغرافيايي تطبيق‌پذيري فزاينده‌اي را ميان نظريه پاتريمونياليسم ماكس وبر و الگوي ساخت دولت در ايران پيش از پهلوي اول ايجاد نموده است.نوآوري،كابرد نتايج: در نظريه پاتريمونياليسم؛ علل تداوم ساخت پادشاهي استبدادي فارغ از لحاظ نمودن ابعاد محيطي تبيين گرديده است. ليكن مطالعه عناصر جغرافيايي تكوين دولت در ايران؛ توان توجيه علل انباشت قدرت در نزد پادشاه را مطابق نظريه پاتريمونياليسم دارا است.