ارزيابي و ‌‌شبيه ‌سازي عملكرد هيدروليكي بندهاي رسوبگير، مطالعه موردي: حوزه آبخيز دويرج شهرستان آبدانان

بندهاي رسوب‌گير، با اهداف چند منظوره مشتمل بر كنترل سيلاب، فرسايش، رسوب و تغذيه آبخوان احداث مي‌شوند. اين بندها، با هدف كنترل رسوب از انتقال بخشي از آن به مخازن سدها در پايين‌دست جلوگيري و با ايجاد تاخير در رواناب سطحي، بخشي از سيل را كنترل و آبخوان منطقه را نيز تغذيه مي‌كنند. طراحي نامناسب و يا عدم اجراي بهينه اين سازه‌ها، سبب كاهش عمر مفيد و گاهي تخريب زودهنگام اين سازه‌ها مي‌شود. ارزيابي كاركرد و عملكرد فني چنين طرح‌هايي با هدف اصلاح و مديريت سامانه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. به همين دليل، در اين مقاله، تعدادي از بندهاي رسوب‌گير اجرا شده در شهرستان آبدانان استان ايلام مورد بررسي و ارزيابي قرار گرفتند. اين پژوهش، در قالب مقايسه و شبيه‌سازي هيدروليكي وضع موجود با شرايط قبل از اجراي طرح، در بازه‌اي از آبراهه به طول حدود هفت كيلومتر انجام شد. گفتني است در اين بازه، تعداد شش بند سنگ و ملاتي طي يك دهه گذشته احداث شده است. نتايج شبيه‌سازي هيدروليكي سيلاب آبراهه و سازه‌هاي احداث شده نشان داد، با استناد به دبي با دوره بازگشت 100 ساله، به‌طور متوسط عرض سرريز بندهاي احداثي حدود 25 درصد بزرگ‌تر از مقدار مورد نياز و طول حوضچه‌هاي آرامش حدود 40 درصد كمتر از مقدار مورد نياز اجرا شده است. به­‌طوركلي، در تمامي بندهاي احداثي طول حوضچه آرامش به‌درستي انتخاب نشده است، به‌طوري‌كه كم بودن طول حوضچه آرامش باعث شده است، پرش هيدروليكي از حوضچه خارج شود و يا در قسمت پاياني آن تشكيل شود. به‌واسطه بالا بودن سرعت جريان در محدوده پرش هيدروليكي، فرسايش و تخريب در ناحيه انتهايي حوضچه آرامش تشديد شده، كه به مرور تخريب‌ها به سمت بالادست و سازه اصلي بند رسوب‌گير كشيده شده است. با استناد به شبيه‌سازي هيدروليكي سيلاب و مقايسه نسبي نتايج در شرايط قبل و پس از احداث بندها، مشخص شد كه بندهاي احداثي به‌طور متوسط بر روي پارامترهاي سرعت جريان، قدرت جريان و تنش برشي جريان كه همگي از عوامل تشديد فرسايش در آبراهه هستند، تاثير مثبت داشته‌اند. به‌طوري‌كه براي دبي با دوره بازگشت 25 ساله پارامترهاي سرعت، قدرت و تنش ‌برشي جريان در طول بازه مورد پژوهش، به‌ترتيب حدود 23، 29 و 27 درصد كاهش پيدا كرده است. لذا، ميزان متوسط كاهش اين پارامترها به­‌صورت موضعي و در محل احداث بندهاي شش‌گانه، به­‌ترتيب برابر با 73، 85 و 82 درصد برآورد شد. به‌طوركلي، با توجه به بازديدهاي ميداني و بررسي‌‌هاي به‌عمل آمده، اجراي طرح در كنترل سيل و رسوب موثر بوده است و در صورت حفاظت و ترميم سالانه، تاثيرات آن مضاعف خواهد شد.