خاستگاه روايي قصه‌هاي پريان و مباني سياسي ـ ايدئولوژيك فرهنگ‌هاي هندواروپايي

«قصه‌هاي پريان» از گونه‌هاي معروف روايي و ادبي جهان محسوب مي‌شوند. گستردگي جهانيِ اين قصه‌ها چنان است كه رسيدن به قطعيتي متقن و جامع درباره خاستگاه قصه‌هاي پريان را با چالش‌ها و دشواري‌هاي بسياري همراه كرده‌است، چنان‌كه ديدگاه‌هاي مطرح در اين زمينه نيز با چالش‌ها و خلل‌هاي متعددي روبه‌رو هستند. رواج گسترده اين قصه‌ها در فرهنگ‌هاي هندواروپايي، و وجود الگوها، عناصر و كاركردهاي روايي مشابه در اين قصه‌ها نيز مسائل ديگري است كه ضرورت پژوهش براي تبيين خاستگاه‌هاي تاريخي و رواييِ قصه‌هاي پريان را نشان مي‌دهد. در اين مقاله به منظور واكاوي خاستگاه‌هاي روايي و تاريخي شكل‌گيري قصه‌هاي پريان؛ مسئله رواج و انتشار باستانيِ اين قصه‌ها در فرهنگ‌هاي هندواروپايي؛ كاركردهاي آييني و معرفتي اين قصه‌ها در اين فرهنگ‌ها، و ارتباط آن با بنيان‌هاي فرهنگي و آيينيِ اقوام هندواروپايي، با تكيه بر شواهد روايي، آييني و اسطوره‌شناختي، به بررسي و تحليل خاستگاه‌هاي شكل‌گيري قصه‌هاي پريان مي‌پردازيم. نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه خاستگاه اوليه شكل‌گيري قصه‌هاي پريان به «هزاره دوم پيش از ميلاد»؛ يعني به دوره مواجهه اقوام هندواروپايي در ايران، آسياي صغير و اروپا با فرهنگ‌ها و آيين‌هاي بوميِ سرزمين‌هاي مقصدِ مهاجرتشان بازمي‌گردد، چنان‌كه نظام روايي و معرفت‌شناختي مشتركي در اين قصه‌ها ديده مي‌شود كه كاركردي آموزشي ـ تربيتي با رويكرد سياسي ـ ايدئولوژيك براي مخاطبانشان داشته‌اند و در ارتباط با نوع مخاطب خردسال يا بزرگ‌سال نيز شكل و كاركرد روايي و فرهنگيِ خاصّ خود را داشته‌اند و استمرار بلندمدت و باستاني اين قصه‌ها نيز منشأ شكل‌گيري روايت‌هايي چون برون‌همسري بوده‌ است.