يك نظر جانب هلالي كن (هلالي جغتايي در آينه دوازده قصيدۀ نويافته اش)

در تصحيحي كه سعيد نفيسي از ديوان هلالي به ‌دست داده، چهار قصيده وجود دارد كه يكي از آنها از روي چاپ‌هاي سنگي هندوستان نقل شده و سه قصيدۀ ديگر از روي دو نسخۀ خطي كه يكي از آنها بدون تاريخ است و ديگري در تاريخ 1315 هجري قمري كتابت شده.معدودي از تذكره‌نويسان به قصيده‌سرايي هلالي او اشاره كرده‌اند، امّا در نسخه‌هاي خطي ديوان هلالي بويژه نسخه‌هاي سده‌هاي دَه و يازده و چاپ‌هاي سنگي هندي و ايراني چندان اثري از قصايد او نيست. در جست‌‌وجوي جُنگ‌ها و سفينه‌هاي شعر،علاوه بر قصايدي نفيسي يافته بود، دوازده قصيدۀ ديگر نيز از اين شاعر پيدا شد. عمده‌ترين دلايلي كه براي پذيرش صحّت انتساب اين قصايد به هلالي داريم يكي تخلّص شاعر است كه در ابيات پاياني بيشتر اين قصايد آمده؛ ديگر انتساب اين قصايد به هلالي از جانب كاتبان است كه معمولاً در ابتداي قصيده‌ها، آنها را از هلالي دانسته‌اند. همچنين وجود برخي از اين قصايد ـ با اختلافاتي در عبارات و تعداد ابيات ـ در نسخه‌هاي متفاوت در دوره‌هاي مختلف، نشانگر اين است كه اين اشعار از هلالي است. پژوهش روي قصايد نويافته هلالي برخي از زواياي پنهان زندگي و انديشه اورا ـ مانند مذهب وي ـ و شماري از كساني را كه هلالي آنها را مدح گفته ازجمله يار احمد و شاه حسين اصفهاني (وكلاي شاه اسماعيل) و حبيب‌الله ساوجي وزير دورميش خان، مشخص و روشن مي‌سازد. همچنين آشنايي و تتبع شاعر از منوچهري، انوري، نصرالله منشي، سلمان ساوجي، كمال اسماعيل و.. را نشان مي دهد.