سيرتطور دين در جامعه؛ مطالعه مقايسه‌اي انديشه علامه طباطبايي در الميزان و دوركيم

اولين دين توحيدي با آمدن اولين مخلوق به زمين نازل شد؛ اما در گذر زمان، تغييرات و پيشرفت‌هايي در لايه‌هاي دروني و بيروني اين دين به وجود آمده است. بررسي نقطه محوري اين تغييرات، مسئله قابل‌توجهي است كه آن را در ميزان دخالت جوامع در اين مسئله كه درنتيجه آن تفسيرهاي زميني از دين ارائه گرديد، جستجو كرد يا اين نقطه محوري را بايد جاي ديگري دانست تا جوهره و هويت دين را تنزل ندهيم. اين مقاله كه بخشي از آن به‌صورت توصيفي است، به تبيين ديدگاه دوركيم در خصوص مسئله سير تطور دين پرداخته است و در بخش ديگر كه با روش تحليلي و انتقاداتي است، باهدف فهم ديدگاه علامه طباطبايي (ره) در خصوص سير تطور دين است تا با عرضه ديدگاه اجتماعي دوركيم در خصوص منشأ و خاستگاه دين بر ديدگاه ايشان، اشكالات و انتقادات وارد بر ديدگاه دوركيم از نظرگاه مرحوم علامه را به دست آورد. برخلاف نظر دوركيم كه دين را حسب اقتضائات روز بشر تعريف كرده است، تغييرات آن را هم در حوزه ماهيت دين مي‌داند؛ اما از نگاه مرحوم علامه طباطبايي، اساس دين از زمان حضرت آدم تا آخرين دين يكسان است. محتواي تمام اديان توحيد است و به اقتضاء مكان و زمان، فهم انسان‌ها، شرايع اجتماعي، مناسبات سياسي و ...، محتواي اين دين واحد آسماني، رقيق و غليظ ارائه‌شده است. به عبارتي شريعت‌ها متفاوت بوده‌اند، اما دين مسئله‌اي ثابت است. اسلام جامع تمام شرايع گذشته است كه با خصوصيت جامعيت، اهداف تمام شرايع گذشته را محقق كرده است.