دگرديسي يك روايت: جانور‌همسري در اسطورۀ «كوپيد و سايكي» و قصّه‌هاي پريان «ديو و دلبر» و «ميرزا مست ‌و خمار و بي ‌بي مهرنگار»

جانورهمسري يكي از برجسته‌ترين نمودهاي دگرپيكري است كه در روايات گوناگون در دگرديسي ديو يا جانور به شاهزاده‌اي زيبا نمايان شده است. ريشه‌هاي جانورهمسري را مي‌توان در ازدواج انسان‌ها و خدايان در اساطير و افسانه‌ها دانست. روايت اسطوره‌اي «كوپيد و سايكي» يكي از مهم‌ترين اسطوره‌هايي است كه در آن ازدواج يكي از خدايان و يك انسان رخ داده است. برخي اين اسطوره را سرمنشأ روايات جانورهمسري مي‌دانند، حال آن‌كه در اساطير و قصّه‌هاي عاميانۀ كهن‌تر از «كوپيد و سايكي» نيز مي‌توان ريشه‌هاي جانورهمسري را كاويد. در ادبيات عاميانۀ فرهنگ‌هاي گوناگون، به‌ويژه ايران، مي‌توان قصّه‌هاي شفاهي يا مكتوب فراواني از جانورهمسري مشخص كرد كه بسياري از آن‌‌ها شباهت‌هاي فراواني به اسطورۀ «كوپيد و سايكي» دارند. «ديو و دلبر» و «ميرزا مست‌وخمار و بي‌بي‌ مهرنگار» دو مورد از قصّه‌هايي است كه اشتراكاتي با اسطورۀ «كوپيد و سايكي» دارند. در اين پژوهش با رويكرد فرانسوي ادبيات تطبيقي به تأثير و تأثرهاي موجود در ميان اين روايات پرداخته شده است و با رويكردهاي روان‌كاوانه و كهن‌الگويي نقد و تحليل شده‌اند تا برخي از زواياي پنهان آن‌ها كه نشان‌دهندۀ اشتراكات و تفاوت‌هايشان است، آشكار شود. قصّه‌هاي جانورهمسري فارسي، بيش و پيش از آن‌كه متأثر از اسطورۀ رومي «كوپيد و سايكي» دانسته شوند، متأثر از يكي از قصّه‌هاي پنچه‌تنترا هستند؛ البته مي‌توان قصّه‌هايي را كه تركيبي از اسطورۀ رومي و قصّۀ هندي باشند هم در ميان آن‌ها ديد. عقدة اديپ، ترس از ازالۀ دوشيزگي، سفر قهرماني زنانه، مواجهه با آنيموس و گذار از جوامع مادرسالار اشتراكاتي است كه در اين روايات وجود دارد.