تنوع ساختاري و موضوعي نسخه‌هاي خطّي طبّي دورۀ قاجار موجود در كتابخانه‌هاي ايران

هدف: در ايران مانند ساير جوامع، علم طب از اهميت ويژه‌اي برخوردار بوده و در ادوار تاريخي مختلف، نسخ خطي بسياري در زمينۀ طب نگاشته‌ شده است. از آنجا كه دورۀ قاجار در تاريخ علم طب و پزشكي ايران يكي از مهم‌ترين ادوار تاريخي است، هدف اين پژوهش شناخت و بررسي نسخه‌هاي خطّي طبّي اين عصر از نظر ساختاري و موضوعي آن‌ها است.روش: اين تحقيق، به شيوۀ كتابخانه‌اي و با روش تحقيق پيمايشي از نوع تحليل محتوا انجام شده است. جامعۀ آماري اين پژوهش نسخه‌هاي طبّي  عصر قاجار موجود در فهرستگان نسخه‎ طبّي  ايران (فنخا) است كه با جست‌وجو در بيش از  320000 نسخۀ معرفي‌شده در آن فهرستگان به شيوۀ سرشماري، تعداد ۱۱۳۵ عنوان كتاب طبي دورۀ قاجار در 3136 نسخه، شمارش و جدا شده و مورد بررسي قرار گرفته است. ابزار گردآوري داده‌ها، سياهه وارسي است. تجزيه‌ و تحليل داده‌ها نيز با كمك جداول و نمودارهاي آماري انجام ‌شده است.يافته‌ها: در ميان نسخه‌هاي خطي مورد تحقيق، تعداد ۱۱۳۵ نسخۀ خطي داراي عنوان غير تكراري يافت شد كه ۲۶۵ مورد از اين نسخه‌ها تأليفات عصر قاجار بودند و مابقي آن، استنساخ‌هاي متعدد از اين نسخه‌ها است. از نظر محتوايي، موضوعات داروسازي و داروشناسي (21/1 درصد) و شناخت بيماري‌ها (21/1 درصد) و درمان بيماري (19/3 درصد) از موضوعات پركاربرد در اين نسخه‌ها هستند.موضوعات گياهان دارويي، مامايي، طب كيمياوي و طب در سفر هر كدام كمتر از 2 درصد از نسخه‌ها را به خود اختصاص داده است. از ميان ۱۱۳۵ عنوان نسخۀ طبي غيرتكراري در عصر قاجار 49/9 درصد از كل اين نسخ برابر با ۵۶۷ مورد با ساختار رساله بوده‌اند و تعداد ۴۷۴ نسخه برابر با 41/7 درصد از كل نسخه‌ها نيز با ساختار كتاب بوده‌اند. تعداد ۶ نسخه 0/5 درصد از كل) از لحاظ كتاب يا رساله بودن مشخص نشدند. ۸۸ مورد از نسخه‌هاي طبي مورد بررسي قرارگرفته (۷/۷ درصد) نيز بدون اطلاعات بودند.نتيجه‌گيري: با توجه به بيماري‌هاي موجود در عصر قاجار مانند طاعون، وبا، حصبه و آبله، جلوگيري از اين بيماري‌ها و درمان اين بيماري‌ها بسيار مورد توجه اطبا قرار مي‌گرفته و رساله‌ها و كتب مختلفي در اين باب نوشته ‌شده است. چنانكه با ورود داروسازي نوين به ايران و ظهور و رواج داروهاي غير گياهي (شيميايي)، داروسازي و داروشناسي در اين دوره از موضوعاتِ پركاربرد است. در عصر قاجار تأليف و استنساخ نسخ خطي بسيار مهم بوده است و كاتبان اغلب خود را با القابي مانند حكيم و طبيب معرفي مي‌كردند. اين امر نشان‌دهندۀ فعاليت گستردۀ طبيبان در سنت كتابت و نسخه‌نويسي است. بيشترين تعداد نسخ خطي در اين عصر با ساختار رساله بوده‌ است. موجز و تخصصي بودن رسالات و همچنين سرعت ‌زياد در نشر موضوع در قالب رساله را مي‌توان دليل اين موضوع دانست. همچنين با رواج سيستم آموزشي ساختار رساله به دليل مناسب بودن براي جزوات درسي بيش ‌از پيش مورد توجه قرار گرفته بود. علاوه بر زياد بودن رساله‌هاي خطي، تأليف و استنساخ ساختار كتاب نيز بسيار مورد توجه طبيبان اين دوره بوده‌ است. نسخه‌هاي خطي با ساختار كتاب نيز به دليل آنكه مفصل هستند و نويسنده قادر است در موضوعي كلي چندين باب را بيان كند، همين طور براي نگارش كتب مرجع مورد توجه بوده‌اند. بسياري از كتب پيشينيان نيز در اين دوره مورد توجه و استنساخ قرار گرفته‌اند.