نقدي بر مساله حريم گسل؛ خطر گسيختگي سطحي ناشي از گسلش زمين‌لرزه‌اي در پهنه شمالي كلان شهر تهران، البرز مركزي، ايران

مقدمه: كلان شهر تهران، پايتخت ايران، در دامنه جنوبي بخش مركزي رشته كوه هاي البرز قرار گرفته است. به دلايل شناخته شده و آشكار زمين‌ساختي، از جمله رويداد زمين‌لرزه‌هاي ويرانگر تاريخي و دگرشكلي واحدهاي نهشتي كواترنري، زمين‌لغزش‌هاي بزرگ قديمي و داده‌هاي ژئودزي رشته كوه‌هاي البرز هنوز از نظر زمين‌ساختي جنبا است. در اين مقاله با جمع‌بندي اطلاعات موجود و جديد، نقشه‌اي بروز شده از پراكندگي گسل ها در پهنه شمالي شهر تهران ارائه شده است.مواد و روش ها: اين مطالعه دربرگيرنده تدوين نقشه گسل هاي بخش شمالي شهر تهران با مقياس نقشه برداري بيش از 1:20000 است. اين تلاش با تكيه بر نقشه‌هاي زمين‌شناسي، سوابق لرزه‌اي تاريخي و دستگاهي و بينش‌هاي موجود و جديد مربوط به گسل‌ها كه از بررسي دقيق تصاوير ماهواره‌اي، آرشيوهاي عكس‌برداري هوايي مربوط به سال ۱۹۵۵ و تحقيقات ميداني جامع است، صورت گرفته است. نمونه هايي از گسلش كواترنري برجسته ارائه شده اند. اطلاعات مفصل در نسخه كامل فارسي توضيح داده شده است.نتايج و بحث: شكل 1 نقشه بروزرساني شده از موقعيت گسل هاي مهم در پهنه شمالي شهر تهران را نشان مي‌دهد. نكته مهم در اين نقشه شناخت ادامه روندهاي گسل‌هايي است كه پيش از اين معرفي شده بودند اما انتهاي آنها نامعلوم بود. همچنين شبكه گسترده‌اي از شكستگي‌ها يا در واقع گسل هاي فرعي متعلق به سامانه گسل شمال تهران به ويژه در بخش فراديواره‌اي آن به نقشه درآمده‌اند كه پيش از اين منتشر نشده است. گسل شمال تهران، گسل پرديسان، گسل نياوران، گسل محموديه، گسل داووديه و گسل كن با بيشترين طول، خطرناك‌ترين روندهاي گسلي داخل شهر تهران به شمار مي‌آيند. بررسي‌هاي ما نشان مي‌دهد در شهر تهران دست كم بيست بيمارستان مهم دولتي و خصوصي در مواجهه مستقيم با خطر گسيختگي سطحي قرار دارند. در كنار اين، مراكز مهم ديگري از جمله چند دانشگاه و مراكز حساس ديگر از جمله انبار نفت در شمال شهران نيز قرار دارند. بر مبناي طول گسل ها، گسل هاي پرديسان، نياوران، محموديه و گسل هاي موجود در منطقه چيتگر كه همگي از سامانه گسلي شمال تهران متاثر هستند، خطرناك‌ترين روندها از ديد گسيختگي سطحي نيز شامل مي‌شوند.  نتيجه گيري: در كمربند شمالي شهر، خطر زمين‌لغزش‌هاي ناشي از زمين‌لرزه بسيار جدي است و سوابق رخداد زمين‌لغزش‌هاي بسيار بزرگ باستاني در دامنه‌هاي جنوبي البرز اين مساله را تاييد مي‌كنند. هم اكنون مي‌توان چالش اصلي خطر زمين‌لرزه و گسيختگي سطحي در شهر تهران، عدم شناخت گسل هاي مهم نيست، بلكه عدم توجه به اين موضوع مهم و نبود ديدگاه يكپارچه در سطح كلان براي مقابله با آن است. مسايل اقتصادي يكي از موانع اصلي در رعايت حريم گسل در شهر تهران بوده است.