اقتباس ‌ها و امتصاص ‌هاي قرآني در ادعيه رضوي

كلام گهربار ائمۀ اطهار(ع) پس از قرآن كريم، گران ‌قدرترين ميراث دين مبين اسلام بوده كه مبتني بر آيات قرآن كريم صادر شده و تفسيري حقيقي و روشن از اين كتاب آسماني ارائه مي‌دهد. به همين منظور، تحليل و بررسي اين مطلب كه در كلام نوراني اهل بيت(ع) چه ميزان آيات قرآني كاربست داشته و چه نوع رابطۀ بينامتني ميان آن‌ها و آيات قرآني برقرار است، يكي از مسائل پژوهشي مورد علاقۀ انديشمندان حوزۀ علوم قرآن و حديث است. در اين مقاله به مطالعۀ مجموعۀ كامل ادعيه امام رضا(ع) پرداخته و تلاش شده در مرحلۀ اول با استفاده از روش تحليل محتوا، موضوعات اصلي اين ادعيه و ميزان و كيفيت بهره‌مندي از آيات قرآني در آن‌ها نشان داده شود. در مرحلۀ دوم با استفاده از روش بينامتنيّت به تحليل انواع روابط بينامتني موجود در متن ادعيه پرداخته و ضمن ارائه گزارشي دقيق از انواع اين روابط، نمونه‌هايي از پيچيده‌ترين نوع روابط بينامتني صورت گرفته ميان اين ادعيه و آيات قرآن در قالب نفي متوازي يا امتصاص را توضيح داده‌ايم. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد كه در مجموعه 104 دعاي صادر شده از امام رضا(ع)، 540 آيۀ قرآني به صورت مستقيم و غيرمستقيم اقتباس شده كه بخش عمدۀ آن‌ها به صورت غيرمستقيم و با رابطۀ بينامتني نفي متوازي يا امتصاص بوده كه در واقع تلاشي براي تكميل معناي متن حاضر به‌واسطۀ بهره‌مندي هوشمندانه از متن غايب و همچنين افزايش معناي متن غايب در پرتو توجه مضاعف به متن حاضر است. اين مطلب نشان مي‌دهد آن امام همام ضمن بيان نكات آموزشي و معرفتي در ادعيه، در پرتو تأكيد مضاعف بر عناصري خاص، به تفسير آيات قرآن و تبيين كاربرد صحيح آنها نيز اشاره كرده‌اند.