مدلسازي عملكرد نخود ديم در كشت انتظاري با استفاده از مدل‎هاي گردش عمومي در غرب و شمال غرب ايران

سابقه و هدف: با توجه به گرمايش جهاني و تغيير اقليم بررسي و ارزيابي كارايي راهكارهاي سازگاري در شرايط اقليمي آينده براي توسعه پايدار ضروري است. تغيير تاريخ كشت و كشت انتظاري گياهان مي‎تواند راه‎حلي مناسب براي سازگاري با شرايط تغيير اقليم باشد. در كشت انتظاري بذرها بصورت جوانه نزده در خاك باقي مي‎مانند و همراه با گرم شدن هوا با بهره‎گيري از بارندگي‎هاي زمستان جوانه زده و سبز مي‎شوند و در نتيجه خطر سرمازدگي گياهچه‎ها كاهش يافته و از آب خاك بطور كارآمدي استفاده مي‎شود. هدف از مطالعه حاضر بررسي تأثير تاريخ‎هاي كشت، به ويژه كشت انتظاري بر عملكرد نخود ديم در شرايط آب و هوايي كرمانشاه (غرب) و تبريز (شمال غرب) بود.مواد و روش‎ها: در تحقيق حاضر سه مدل گردش عمومي (MPI ESM LR، MPI ESM MR و NorESM1 M) تحت دو سناريوهاي انتشار (RCP4.5 و RCP8.5) براي دوره 2069-2039 در دو ايستگاه كرمانشاه و تبريز استفاده شد. ريزمقياس نمايي خروجي مدل‎هاي گردش عمومي با استفاده از روش ارائه شده توسط AgMIP انجام شد. رشد و نمو نخود با استفاده از مدل SSM Chickpea شبيه‎سازي شد. پنج تاريخ كشت شامل 20 آذر به عنوان كشت انتظاري، 15 اسفند، 30 اسفند، 15 فروردين و 1 ارديبهشت به عنوان راهكار سازگاري به اثرات احتمالي تغيير اقليم در نظر گرفته شد. صفات مورد بررسي شامل شاخص سطح برگ، تعداد روز تا رسيدگي، ميانگين دما در طول فصل رشد، بارش تجمعي، تبخير تعرق، ماده خشك و عملكرد دانه بودند.نتايج و بحث: نتايج اعتبار سنجي مدل براي عملكرد دانه نشان داد كه مدل قادر به پيش‌بيني مناسب عملكرد دانه بود (ضريب تبيين و ريشه ميانگين مربعات خطا به ترتيب برابر با 0.92 و 14%). به طور كلي ميانگين عملكرد دانه نخود در دوره پايه در تمامي تاريخ‎هاي كشت در تبريز 131 درصد بيشتر از كرمانشاه بود. دلايل عملكرد بيشتر در تبريز برتري شاخص سطح برگ و طول فصل رشد بود. ميانگين عملكرد دانه هر دو منطقه در دوره پايه در كشت انتظاري نسبت به تاريخ‎هاي كشت 15 اسفند، 30 اسفند، 15 فروردين و 1 ارديبهشت به ترتيب 13.51، 22.30، 31.94 و 46.86 درصد افزايش يافت. به طور ميانگين (مدل‎هاي گردش عمومي، سناريوهاي انتشار و مناطق) در شرايط تغيير اقليم آينده در مقايسه با دوره پايه، كشت انتظاري بيشترين افزايش (24.93 درصد) عملكرد را نسبت به ساير تاريخ‎هاي كشت داشت. تطبيق بهتر دوره رشدي گياه با فصل رشد، كاهش اثرات منفي دماهاي بالا بر عملكرد دانه بخصوص در طول پر شدن دانه و همچنين افزايش كارايي تعرق به دليل دماهاي پايين‎تر در طي مراحل رشد و فرار از تنش خشكي انتهاي فصل دلايل برتري كشت انتظاري نخود ديم نسبت به ساير تاريخ‎هاي كشت بود. ميانگين عملكرد دانه (منطقه، تاريخ كشت و مدل گردش عمومي) تحت سناريوهاي RCP4.5 و RCP8.5 به ترتيب 8.97 و 14.12 درصد نسبت به دوره پايه افزايش يافت. افزايش عملكرد تحت شرايط تغيير اقليم به دليل اثرات مثبت افزايش غلظت دي‎اكسيدكربن بر فتوسنتز نخود به عنوان يك گياه C3 بود.