بررسي اثر تغييرات عملكرد محصولات پاييزه ديم بر مزيت نسبي و سودآوري اجتماعي .

سابقه و هدف: كشاورزي از مهم‌ترين فعاليت‌هاي اقتصادي به شمار مي‌آ‌يد كه بيش از هر چيز به شرايط جوي وابسته است. تغييرات آب و هوايي بر عملكرد محصولات تأثير بسزايي دارد. با توجه به محدوديت‌هاي عوامل توليد، ويژگي‌هاي اقليمي و جغرافيايي استان هاي مختلف، شناسايي مزيت نسبي محصولات زراعي از اهميت بالايي برخوردار است. عدم آگاهي از مزيت نسبي باعث استفاده نامناسب و غيربهينه از منابع مي‌شود. بنابراين شناخت مزيت نسبي محصولات در مناطق مختلف، جهت برنامه‌ريزي و استفاده بهينه از امكانات مفيد مي‌باشد. اين مطالعه با هدف تعيين مزيت نسبي برخي از محصولات مهم و ديم پاييزه انجام شد. مواد و روش‌ها: در بخش زراعي اين مطالعه عملكرد محصولات ديم شامل گندم، جو، نخود و عدس در استان‌هاي اردبيل، فارس و خراسان رضوي با استفاده از مدل iCrop2 SSM شبيه‌سازي شد. به منظور كاهش نوسانات اقليمي و براي برآورد دقيق‌تر، از اطلاعات هواشناسي بلند مدت استفاده گرديد. ارزيابي‌هاي اقتصادي با استفاده از روش ماتريس تحليل سياستي (PAM) و شاخص منابع داخلي (DRC) و هزينه به منفعت اجتماعي (SCB) انجام شد. همچنين شاخص‌هاي حمايت اسمي (NPC)، ضريب حمايت مؤثر (EPC)، ضريب حمايت اسمي از نهاده (NPI) نيز اندازه‌گيري شد. در شرايط توليد متوسط (مديريت زراعي متوسط يا شرايط اقليمي نامناسب) 50 درصد از پتانسيل عملكرد و در شرايط توليد مطلوب (مديريت زراعي مطلوب يا شرايط اقليمي خوب) 70 درصد از پتانسيل عملكرد قابل دستيابي است. بنابراين با استفاده از مدل iCrop2 SSM عملكردهاي 50 و 70 درصد پتانسيل شبيه‌سازي و تأثير آن بر مزيت نسبي و سودآوري اجتماعي مورد بررسي قرار گرفت.يافته‌ها: نتايج نشان داد كه براساس شاخص DRC اردبيل در توليد گندم، نخود و عدس؛ خراسان رضوي در توليد نخود و عدس؛ فارس در توليد نخود از مزيت نسبي برخودارند. از نظر شاخص SCB توليد گندم در اردبيل، نخود در هر سه استان و عدس در استان اردبيل و خراسان رضوي داراي سودآوري اجتماعي مي‌باشد. نتايج نشان مي‌دهد با افزايش عملكرد، مزيت نسبي و سودآوري اجتماعي بهبود مي‌يابد، به طوري كه اگر كشاورزان هر منطقه بتوانند حداقل 50 درصد پتانسيل عملكرد (قابل دستيابي) را توليد كنند هر سه استان داراي مزيت نسبي در توليد محصولات (گندم، جو، نخود و عدس ديم) خواهند بود. براساس نتايج شبيه‌سازي، استان‌هاي فارس و اردبيل در توليد گندم بالاترين و از نظر توليد جو، نخود و عدس استان اردبيل بالاترين عملكرد قابل دستيابي را به خود اختصاص دادند. براساس عملكردهاي واقعي فقط استان اردبيل بالاترين عملكردها را داشته و از نظر شاخص‌هاي اقتصادي نيز نسبت به ساير استان‌ها برتر بود.نتيجه‌گيري: محصولات گندم، جو، نخود و عدس ديم در استان اردبيل به دليل شرايط اقليمي مناسب اين منطقه عملكردهاي بالاتري داشتند. از دلايل مزيت‌دار بودن محصولات در استان اردبيل توليد با عملكردهاي بالا مي‌باشد كه درآمد توليدكنندگان اين منطقه را نسبت به دو استان ديگر افزايش داده است و توليد محصولات ديم در اين استان با سودآوري همراه بوده است.