ارزيابي برخي خصوصيات كمي و كيفي لاين‌هاي پيشرفته نخود سفيد جهت كشت بهاره ديم

چكيدهسابقه و هدف:نخود (Cicer arietinum L.) در دنيا به عنوان سومين گونه مهم حبوبات تلقي مي‌گردد. اين گياه به عنوان يك محصول كم‌ هزينه در سيستم‌هاي زراعي مناطق گرمسيري نيمه خشك محسوب شده و به خاطر قابليت سازگاري با طيف وسيعي از شرايط محيطي و خاك از قبيل اراضي حاشيه‌اي، حائز اهميت مي‌باشد. اين تحقيق با هدف دستيابي به لاين‌هاي پرمحصول و واجد صفات كمي و كيفي مطلوب زراعي از قبيل تيپ‌ بوته ايستاده و پابلند (جهت تسهيل برداشت مكانيزه)، درشتي دانه و زودرسي نسبت به ارقام شاهد به مرحله اجراء درآمده است.مواد و روش‌ها:به منظور دستيابي به لاين و يا لاين‌هاي برتر از نظر ميزان عملكرد دانه در شرايط ديم، 12 لاين پيشرفته نخود سفيد ديم حاصل از برنامه هاي اصلاحي موسسه تحقيقات ديم مراغه، به همراه دو رقم شاهد به نام‌هاي ثمين و رقم محلي جم در قالب طرح آماري بلوك‌هاي كامل تصادفي در 4 تكرار در ايستگاه اكباتان مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي استان همدان در سال 1400 مورد بررسي قرار گرفته و صفات فنولوژيكي و مرفولوژيكي مورد اندازه گيري قرارگرفتند.يافته‌ها:نتايج تجزيه واريانس نشان داد كه بين لاين‌ها براي تمامي صفات، بجز تعداد روز تا 50 درصد جوانه‌زني، تفاوت معني‌دار در سطح 1 درصد وجود داشت. بيشترين تنوع بين صفات صد دانه، تعداد شاخه بيمار، ميانگين تعداد غلاف در بوته، ارتفاع بوته و تعداد شاخه اوليه مشاهده گرديد. رابطه مثبت و معني‌دار بين تعداد غلاف در بوته، تعداد شاخه ثانويه و وزن كل دانه در هركرت و رابطه منفي و معني‌دار بين صفات فوق با صفات ‌روز تا جوانه‌زني، گل‌دهي و غلاف‌دهي وجود داشت. قابليت توارث‌پذيري عمومي براي روز تا 50 درصد گلدهي، ارتفاع بوته، روز تا غلاف‌دهي و رسيدگي كامل به ترتيب 87، 78، 81 و 73 درصد بود كه دلالت بر كم بودن اثرات محيطي بر اين صفات دارد. بيشترين ارتفاع بوته متعلق به لاين 1 (50/45 سانتيمتر) بود و با توجه به وراثت‌پذيري عمومي بالاي پنجاه درصد ارتفاع بوته، مي‌توان از لاين يك به عنوان والد در برنامه‌هاي بعدي دورگ‌گيري به منظور توليد ارقام پابلند و مناسب براي برداشت مكانيزه دانه بهره برد. لاين 7 نيز عليرغم ارتفاع كم بوته (25/33 سانتيمتر)، از نظر تعداد شاخه اوليه و ثانويه و در نتيجه بيشترين تعداد غلاف در بوته (18 غلاف) نسبت به ساير لاين‌ها برتر بود. لاين 7 همچنين يكي از بالاترين مقادير وزن صد دانه را داشت (02/32 گرم) كه اين امر موجب شد از عملكرد دانه نسبتا بالايي برخودار باشد (35/520 گرم).نتيجه‌گيري:نتايج تحقيق حاضر بيانگر وجود تنوع ژنتيكي قابل توجه براي صفات وزن صد‌دانه، تعداد شاخه بيمار، ميانگين تعداد غلاف در بوته، ارتفاع بوته و تعداد شاخه اوليه بود كه امكان استفاده از تنوع موجود در مراحل بعدي اصلاح نخود را فراهم مي‌نمايد. مقادير بالاي قابليت توارث‌پذيري عمومي براي روز تا 50 درصد گل‌دهي، ارتفاع بوته، روز تا غلاف‌دهي و رسيدگي كامل، دلالت بر كم بودن اثرات محيطي بر اين صفات داشته و بنابراين اين صفات در فرآيندهاي انتخاب در نسل‌هاي بعدي قابل بهره‌برداري خواهند بود. همچنين در صورتي كه برداشت مكانيزه نخود مورد نظر نباشد، لاين 7 مي‌تواند از گزينه‌هاي مناسب براي كاشت در استان همدان و يا مناطق با اقليم مشابه باشد.