ارزيابي بازده و تركيبات تشكيل دهنده اسانس گياه تازه و خشك اسطوخودوس فرانسوي (Lavandula angustifolia L.) در نوبت‌هاي مختلف برداشت

سابقه و هدف: اسطوخودوس فرانسوي (Lavandula angustifolia L.) گياهي معطر و چندساله بوده كه به خانواده نعناع (Lamiaceae) تعلق دارد. از اين گياه باارزش اقتصادي بالا، به‌دليل اسانس ارزشمندي كه داراست، در صنايع دارويي، غذايي و آرايشي بهداشتي به‌وفور مورد استفاده قرار مي‌گيرد. خشك كردن فرآيند پس از برداشتي است كه در كشت و كارهاي با مقياس صنعتي، به‌دليل حجم بالايي از گياه تازه توليدي نيازمند فضاي مكاني بزرگ و هزينه‌هاي بالا، چه به لحاظ سخت‌افزاري و چه به لحاظ نيروي انساني مي‌باشد تا پس از آن جهت استخراج اسانس به كارخانه انتقال يابد. در اين صورت اگر بتوان مستقيماً اسانس را با كميت و كيفيت مطلوب از گياه تازه استخراج كرد، هزينه توليد از نظر اقتصادي به ميزان قابل توجهي كاهش مي يابد. اين مطالعه، با هدف تاثير نوبت‌هاي مختلف برداشت در طول فصل رشد از گياه تازه و خشك اسطوخودوس فرانسوي بر كميت و كيفيت اسانس در شرايط آب و هوايي شهرستان سعادت‌شهر استان فارس انجام شد. مواد و روش‌ها: در اين پژوهش، آزمايشي به‌صورت فاكتوريل در قالب طرح كاملاً تصادفي با ۳ تكرار اجرا گرديد. عامل اول شامل سه نوبت برداشت كه مصادف با اوج گلدهي هر نوبت برداشت بود) و عامل دوم نوع ماده گياهي (تازه و خشك) بود. خشك كردن در سايه و در دماي اتاق (24 درجه سانتيگراد) انجام شد. استخراج اسانس نمونه‌ها با دستگاه كلونجر به روش تقطير با آب به مدت 3 ساعت صورت گرفت و پس از اندازه‌گيري مقدار اسانس (درصد وزني به وزني)، نوع و مقدار تركيبات شيميايي موجود در اسانس با استفاده از دستگاه‌هاي گاز كروماتوگرافي گازي (GC) و گاز كروماتوگرافي متصل به طيف‌سنج جرمي (GC MS) تعيين گرديد.يافته‌ها: نتايج حاصل از تجزيه واريانس نشان داد كه اثر متقابل نوع ماده گياهي و نوبت برداشت بر بازده اسانس گياه اسطوخودوس فرانسوي معني‌دار نبود؛ اما نتايج تجزيه واريانس تركيب‌هاي عمده شناسايي شده در اسانس گياه اسطوخودوس فرانسوي نشان داد كه ويژگي نوبت برداشت بر تركيبات لينالول، بورنئول و كامفور در سطح احتمال 1 درصد معني‌دار شده و ويژگي نوع ماده گياهي بر تركيبات لينالول و لينالول استات در سطح احتمال 5 درصد و بر تركيبات بورنئول و كامفور در سطح احتمال 1 درصد معني‌دار بود. اثر متقابل نوبت برداشت و نوع ماده گياهي بر دو تركيب لينالول و 8،1 سينئول در سطح احتمال 1 درصد تاثير معني‌داري داشت. مقايسه ميانگين نوع ماده گياهي در نوبت‌هاي برداشت مختلف بر تركيبات عمده شناسايي شده در اسانس اسطوخودوس فرانسوي نشان داد كه درصد تركيب لينالول در تيمار ماده گياهي تازه و نوبت برداشت سوم با ميانگين 21.63 درصد، بيشترين مقدار بوده و كمترين مقدار آن در تيمار ماده گياهي خشك و نوبت برداشت سوم با ميانگين 7.53 درصد مشاهده گرديد. همچنين، بيشترين مقدار تركيب 8،1 سينئول در تيمار ماده گياهي تازه و در نوبت برداشت اول با ميانگين 13.90 درصد و كمترين مقدار اين تركيب در تيمار ماده گياهي تازه و نوبت برداشت دوم با ميانگين 4.30 درصد حاصل شد. مقايسه ميانگين اثر نوبت برداشت بر تركيبات اسانس نشان داد كه بيشترين مقدار دو تركيب بورنئول و كامفور (به‌ترتيب 19.98 و 4.93 درصد) در نوبت برداشت دوم و تركيب لينالول استات (12.26 درصد) در نوبت برداشت اول گزارش گرديد. نتيجه گيري: نتايج نشان داد به‌دليل اسانس بسيار ارزشمند گياه اسطوخودوس فرانسوي و تقاضاي روز افزون جهان براي اسانس، اين گياه در صنايع داروسازي، مواد غذايي و آرايشي بهداشتي كاربرد دارد و با توجه به پژوهشي كه بر بازده اسانس اسطوخودوس فرانسوي در نوبت هاي مختلف برداشت صورت گرفته چين اول از عملكرد كمي و كيفي بالاتري برخوردار بود.