تاثير آرايش كاشت و تراكم بوته بر عملكرد كنجد ناشكوفا در ساري و مغان

سابقه و هدف: اگرچه كنجد از ديرباز محصول مناطق گرم و خشك جنوب كشور بوده است اما ويژگي‌هاي زراعي مطلوب و همچنين صرفه اقتصادي زراعت آن به دليل افزايش شديد قيمت كنجد در چند سال اخير موجب اقبال براي توسعه كشت اين محصول در نيمه شمالي كشور شده است. با اين حال كنجد عليرغم داشتن پتانسيل بالا به دلايلي از جمله مديريت ضعيف زراعي، تنش‌هاي محيطي و عدم استفاده از ارقام اصلاح شده از عملكرد پاييني برخوردار است. بنابراين ارقام اصلاح شده كنجد بويژه از نظر مقاومت به ريزش دانه در كنار مديريت به‌زراعي صحيح شايد تنها گزينه موجود براي توسعه كشت كنجد در نقاط مختلف كشور باشد. بذر يك ژنوتيپ ناشكوفا كنجد (S29) در سال 1395 وارد كشور شد. بررسي‌هاي چند ساله در ارتباط با اين ژنوتيپ مويد مقاوم به ريزش بودن آن مي‌باشد. با اين حال در ارتباط با مديريت زراعي اين ژنوتيپ از جمله آرايش كاشت و تراكم بوته بهينه آن اطلاعاتي در اختيار نيست. به همين منظور آزمايش حاضر طراحي و اجرا گرديد.مواد و روش‌ها: آزمايش در مزارع پژوهشي مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي مازندران (ساري) و ارديبل (مغان) در سال‌هاي 1399 و 1400 اجرا شد. در اين آزمايش اثر فاصله بين خطوط كشت30، 45 و 60 سانتي‌متري و فاصله بوته‌ها روي خطوط كشت 5، 8، 11 و 14 سانتي‌متري، با حداقل تراكم 12 بوته در مترمربع تا حداكثر تراكم 67 بوته در مترمربع، بر ارتفاع بوته، تعداد شاخه فرعي، اجزاي عملكرد، عملكرد دانه و درصد روغن ژنوتيپ ناشكوفا كنجد مورد بررسي قرار گرفت. در هر مكان، آزمايش به صورت بلوك‌هاي خرد شده (نواري) در قالب طرح پايه بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار اجرا شد. يافته‌ها: نتايج نشان داد در هر دو منطقه بيشترين ارتفاع بوته از فاصله بين خطوط كاشت 45 سانتي‌متري و فاصله بين بوته هشت سانتي‌متري بدست آمد و افزايش تراكم تا 45 بوته در مترمربع موجب افزايش ارتفاع بوته شد اما بيشتر شدن تراكم، ارتفاع بوته را كاهش داد. از طرف ديگر با نزديك شدن فاصله بين خطوط كاشت و بين بوته‌ها كه مترادف با افزايش تراكم كاشت است از تعداد شاخه فرعي، تعداد كپسول در بوته و تعداد دانه در كپسول در هر دو منطقه كاسته شد. حداكثر عملكرد دانه در منطقه مغان به مقدار 1465 كيلوگرم در هكتار از آرايش كاشت 8×45 سانتي‌متر بدست آمد هرچند تفاوت معني‌‌داري با عملكرد حاصله از آرايش كاشت 5×45 سانتي‌متر نداشت. اين در حالي است كه بيشترين عملكرد دانه در ساري به مقدار 824 كيلوگرم در هكتار از آرايش‌ كاشت 14×30 سانتي‌متر حاصل شد. نتايج بيانگر آن است كه در هيچكدام از مناطق اجراي آزمايش، فاصله عريض بين خطوط كاشت (60 سانتي‌متر) بيشترين عملكرد دانه را حاصل نكرد. با مشتق‌گيري از تابع رگرسيوني عملكرد دانه، تراكم بهينه براي منطقه مغان 23 بوته در مترمربع و براي منطقه ساري 31 بوته در مترمربع برآورد شد.نتيجه‌گيري: نتايج نشان داد كه ژنوتيپ وارداتي ناشكوفا پتانسيل مطلوبي براي كشت در منطقه ساري ندارد به اين دليل كه متوسط عملكرد و حتي حداكثر عملكرد آن در مقايسه با متوسط عملكرد منطقه پايين‌تر بود. در مقابل در منطقه مغان متوسط عملكرد اين ژنوتيپ با متوسط عملكرد منطقه تقريبا برابري داشته و حداكثر عملكرد حاصله از اين ژنوتيپ كه از آرايش كاشت 8×45 سانتي‌متر بدست آمد تا 250 كيلوگرم در هكتار از متوسط عملكرد كنجد در منطقه مغان بيشتر بود. بنابراين اين ژنوتيپ به دليل عملكرد دانه مناسب و همچنين كاهش هزينه‌هاي زراعت آن ناشي از امكان برداشت مكانيزه پتانسيل مطلوبي براي كشت در اين منطقه دارد.