بسته تغيير اقليم چگونه بر جوامع انساني اثر مي‌گذارد: رهيافت باستان‌شناختي ـ تاريخي به ديرين‌اقليم‌شناسي

تغييرات اقليمي مانند بسته‌اي آكنده از مخاطرات است كه همه جنبه‌هاي زندگي بشر را تحت تأثير قرار مي‌دهد. پيامدهاي تغيير اقليم به دو بخش تقسيم مي‌شود؛ مستقيم: مخاطرات اقليمي مانند باران‌هاي سيل‌آسا، خشكسالي، امواج سرما و گرما و طوفانهاي گرد و غبار كه خود پيامدهايي مانند قحطي، سوءتغذيه، بيماري‌هاي جسمي و رواني، آوارگي و مرگ ‌و مير را به دنبال دارند؛ غيرمستقيم: زيان‌هاي اقتصادي-اجتماعي بلندمدت، مانند بيكاري، مهاجرت‌هاي اجباري، كاهش جمعيت، ناامني منطقه‌اي، درگيري‌هاي داخلي، جنگ و فروپاشي سياسي-اجتماعي. در دوره‌هاي تغيير اقليم، معمولاً با رفتارها و اتفاقاتي مواجه مي‌شويم كه ظاهراً مستقل از پيامدهاي رويداد اقليمي هستند؛ اما عمدتاً با آن ارتباط غيرمستقيم دارند. تحقيق در مورد تغيير اقليم كنوني ناشي از گرمايش زمين مي‌تواند براي باستان‌شناسان و مورخان در شناخت پيامدهاي مستقيم و غيرمستقيم اين پديده و تعميم اين اطلاعات به گذشته مفيد باشد. پيامدهاي رويدادهاي اقليمي در مطالعات باستان‌شناسي اغلب از نشانه‌هايي مانند تغيير در سيستم معيشتي، رها شدن سكونتگاه‌ها در يك منطقه بدون شواهد خشونت، كاهش جمعيت منطقه‌اي، تغيير الگوي توزيع سكونتگاه‌ها و غيره استنباط مي‌شود. گزارشهاي تاريخي سيل، خشكسالي، قحطي، شيوع بيماريهاي همهگير، افزايش شورشها و جنگهاي داخلي را ميتوان با دورههاي تغييرات آب و هوايي تطبيق داد. در اين مقاله همراه با توضيحاتي در خصوص جزئيات بسته تغيير اقليم، نمونه‌هاي باستاني و تاريخي مرتبط ارائه شده است. اين تحقيق بر اهميت بهره‌گيري از پژوهش‌هاي ديرين‌اقليم در مطالعات باستان‌شناسي و تاريخي تأكيد مي‌كند. در حال حاضر، تعداد و تفكيك زماني پژوهش‌هاي ديرين‌اقليم انجام شده در ايران به حدي است كه مي‌توان اقليم هولوسن را با اطمينان نسبتاً بالايي بازسازي كرد. تأثيرگذارترين تغييرات اقليمي هولوسن شامل رويدادهاي ۸۲۰۰، ۶۲۰۰، ۵۲۰۰، ۴۲۰۰، ۳۲۰۰ سال پيش، سرمايش اوايل قرون وسطي (حدود 450-850 م) و عصر يخبندان كوچك (حدود 1250-1870 م) هستند. ارتباط بين پژوهش‌هاي ديرين‌اقليم و مطالعات باستان‌شناسي و تاريخي مي‌تواند به روشن شدن موضوعات مهمي مانند آنچه منجر به دوره‌هاي تاريك و آشفته و سقوط فرهنگ‌ها و تمدن‌هاي باستاني شد، كمك كند. نوسانات اقليمي در گذشته چالش‌هاي جدي براي فرهنگ‌هاي باستاني و تمدن‌هاي تاريخي ايجاد كرده‌، سازگاري سياسي آن‌ها را محدود نموده و انعطاف‌پذيري اجتماعي را كاهش داده‌ و در نهايت منجر به عواقب شديدي براي جوامع بشري شده‌اند.