اصطلاحات و عناصر ديواني در شعر حافظ شيرازي

گستردگي آداب و دامنۀ فعاليت هاي ديوانسالاري ايراني، نقش آفريني و اثرگذاري آن در زمينه سازي توليد آثار هنري و ادبي، در كنار تعامل شاعران و هنرمندان با دربار سلاطين و تشكيلات ديواني، دامنۀ بسياري از اصطلاحات و عناصر ديواني را به حوزۀ ادبيات نيز كشانيده است. ديوان حافظ مصداق بارزي از اين مدعاست. ميزان و چگونگي ظهور و بروز اصطلاحات و عناصر ديواني، نيز شناخت و هدف وي از استعمال اين دسته از عناصر و مفاهيم در برخي از اشعارش موضوع  شايستۀ درنگي است كه به آن چندان توجه نشده است. از اين رو اين جستار با روشي توصيفي – تحليلي، اصطلاحات و عناصر ديواني در شعر حافظ را در كانون توجه خود قرار داده است. يافته ها نشان مي دهند كه حافظ در ديوانش  به اصطلاحات و عناصر ديوان هاي وزارت، انشاء، استيفا، قضاوت، بريد و عرض، نظير: آصف،خواجه،طغرا، رقم، برات، خراج، اوقاف، محتسب، قاضي، يرغو، پروانه و حسبي الله توجه نشان داده و در عين استعمال اصطلاح  لغوي و ديواني آن؛ غالباً با استعانت از  خيال انگيزي و صنايع ادبي، قرائت ها و معاني بديع و سحرانگيزي از اين مفاهيم و عناصر، خلق نموده است. آشنايي فراوان حافظ از اصطلاحات و عناصر ديواني، تحرك و شكوفايي ديوان سالاري محلي فارس در اين دوران، در كنار حشر و نشر حافظ با ديوانيان و دربار سلاطين، نيز بهره مندي وي از عطايا و مستمري ديواني در زمينه سازي و توجه او به وارد نمودن اين اصطلاحات و عناصر در اشعارش، تأثير قابل ملاحظه اي داشته است.