تأثير مناسبات بازرگاني با هند بر گفتمان نوسازي و مشروطه‌خواهي ايرانيان (1317ق./1900م تا 1332ق./ 1914م.)

مناسبات پرحجم تجاري ايران و هند، در آستانه مشروطه كاهش پيدا كرد؛ ليكن همين روابط نيم‌بند نيز در جامعه ايران بازتاب يافت و در پيدايش افكار نو در سياست و فرهنگ تأثيرگذار بود. مسئله اصلي تحقيق چگونگي زايش سرمايه‌داري نوين در ايران و سهم بازرگانان در ايجاد يك جنبش اجتماعي است.  هدف اين نوشتار، بازشناسي جايگاه تجارت با هند و تأثير آن بر جامعه ايراني براي حدود دو دهه پيش از شروع جنگ جهاني اول است كه با رويكرد  «توصيفي ـ تبييني» ( Descriptive-explanatory) و به روش «اسنادي» ( Documentary method) و بر پايۀ منابع «كتابخانه‌اي» ( Library method) سامان‌يافته است. فرض مي‌شود كه تحولات جامعه ايران از رفت‌و‌آمد بازرگانان به هند، تأثير پذيرفت و يافته‌هاي پژوهش نيز نشان مي‌دهد: افزايش فعاليت بازرگاني بين دو كشور، زمينه پيدايش نوسازي اجتماعي را فراهم كرد؛ ليكن پس از مشروطه و با بروز جنگ داخلي و نابساماني اوضاع اجتماعي، تجارت با هند كاهش يافت و هرچند اين روابط، به آشنايي ايرانيان با برخي از روش‌هاي توليد كشاورزي و صنعتي ياري رسانيد؛ ليكن با ورود كشورهاي اشغالگر در جنگ جهاني اول، به چالشي مهلك كشيده شد.