تقابل گفتماني در موسيقي قرن سوم: براساس كتاب الملاهي و اسمائها من قبل الموسيقي

قرن‌سوم هجري زمانه‌اي است كه تمدن اسلامي دچار تغييرات زيادي شده و گفتمان‌هاي متفاوتي در زمينه‌ي دانش و فرهنگ شكل گرفته است. اين دوره ابتداي شكل‌گيري موسيقيِ نظري و غلبه‌ي گفتمان فلسفي- رياضياتي در موسيقي بوده است كه توسط فيلسوفان و منطق‌دانان و رياضي‌داناني ايجاد شد كه اغلب علومِ با پيشينه‌ي يوناني را آموخته بودند. كتاب الملاهي و اسمائها من قبل الموسيقي ازجمله آثاري است كه نه‌تنها شواهدي دال بر وجود تقابل گفتماني درباره موسيقي در آن يافت مي‌شود بلكه به‌دليل همين تقابل، تأليف شده است و تنها با درنظر گرفتن وجود گفتمان‌هاي متفاوت در موسيقي و تقابل ميان آن‌ها است كه تأليف اين كتاب و نحوه‌ي بيان مطالب در آن معنادار مي‌شود. اين رساله اثر ارزشمند مفضل بن‌سلمه، عالم لغت و نحو و محدث قرن‌سوم است و ازجمله‌ي قديمي‌ترين آثار موسيقايي است كه گزارشي از سنت شفاهي مرتبط با قبل‌ازاسلام و قرون اوليه‌ي پس‌ازاسلام را در خود دارد كه منبع بسياري از آثار بعد خود قرارگرفته است. ابن‌سلمه سعي دارد سنتي را كه به آن تعلق دارد در برابر پديده‌ي جديدي كه موسيقي نام دارد محافظت كند؛ بنابراين همان نكاتي را برجسته مي‌كند كه دليل اختلاف است: ازجمله منشأ اسطوره‌اي براي سازها؛ پيشينه‌ي قومي براي انواع ساز و ذكر تغيير نام آن‌ها در طول زمان؛ توضيح اصطلاحات قديمي و تأكيد بر همبستگي موسيقي و شعر و آداب و مناسبت‌هاي اجتماعي. درحقيقت اين كتاب شاهدي است بر وجود يك تقابل فرهنگي و جدال بر سر هويت موسيقايي. اين مقاله با شرح كتاب و توضيح اصطلاحات آن و همين‌طور توصيفي مختصرِ انواع گفتمان‌ها، ويژگي‌هاي هركدام، و بحث درباره وجود تقابل گفتماني، قصد دارد نشان دهد اين كتاب و آثار مشابهي كه در سنت ما وجود دارد، بايد در دل گفتمان شفاهي خوانش شوند و برحسب بنيادهاي فرهنگي متفاوت از گفتمان رياضياتي- فلسفي تفسير شوند. چراكه با يكپارچه ديدن تاريخ فرهنگي موسيقي بسياري از متون ابتدايي معناداري خود را ازدست مي‌دهند.