موزيكاپوئتيكا؛ واكاوي يك مفهوم در آفرينشِ موسيقي

«موزيكاپوئتيكا» مفهومي مُلهم از نظام فكري ارسطو است كه در دوران رنسانس توسط نيكولاس ليستنيوس در حوزه‌ي موسيقي طرح شد. همان‌گونه كه از عنوان آن برمي‌آيد، «موزيكاپوئتيكا» نظربه آفرينش موسيقي و قصد جدا ساختن حيطه‌ي آن از «موزيكاتئوريكا» و «موزيكاپرَكتيكا» را دارد. اما، رَوند تحولات حوزه‌ي آفرينش موسيقي نشان مي‌دهد كه پس از طرح اين مفهوم، موسيقي در قلمرو آفرينش به‌سمت علوم‌بياني‌اي چون رتوريك جذب شده است. اين تحول چنان نقطه‌‌عطفي در تاريخ موسيقي است كه حتي امروزه در مورد خاستگاه، ابعاد و لزومِ طرح خودِ مفهوم موزيكاپوئتيكا كمتر سخني در ميان است و بيشترِ منابع و مطالعات به اين مفهوم تنها ذيل موضوع پيوندِ موسيقي با رتوريك اشاره‌اي گذرا داشته‌اند. پژوهش تاريخي- تحليلي حاضر بر آن است تا با كاوشِ بستر تاريخي، فكري و معرفت‌شناختي‌اي كه اين مفهوم در آن متولد شده است، به اين پرسش بنيادي پاسخ دهد كه ليستنيوس با طرحِ موزيكاپوئتيكا به چه موضوع يا موضوعاتي اشاره داشته است. در اين مسير ضمن مراجعه به نصِ رسالات به‌جامانده از ليستنيوس، تلاش شد تا آراي وي برپايه‌ي مفاهيم معرفت‌شناختي ارسطو تحليل و درنهايت مبتني‌بر شواهد تاريخي و رَوند تحولاتِ حوزه‌ي موسيقي، فهم شود. نتايج نشان داد كه ليستنيوس ابتدا با پافشاري بر ثابت نگه‌داشتن بدنه‌ي سيال و شفاهي موسيقي زمانه‌اش ازطريق نگارش، مهم‌ترين الزام معرفت‌شناختيِ ورود موسيقي به ساحتِ پوئسيس ارسطو را فراهم آورده و سپس با طرح موضوع انتقال پيام به مخاطب و آيندگان، موجباتِ پيوند موسيقي با علوم‌بياني را مهيا ساخته است. درحقيقت، در آن برهه‌ي تاريخي موزيكاپوئتيكا متنِ موسيقي را هم‌چون متنِ خطابه و شعر حاوي پيامي براي مخاطب لحاظ مي‌كند و آهنگ‌سازي را به مقوله‌اي فراتر از تنظيم كنترپوان و بداهه‌پردازي برپايه‌ي ملودي‌ها و الگوهاي از پيش معلوم ارتقاء مي‌دهد. ازاين‌وجه، به‌نظر مي‌رسد درك و دريافت آثار موسيقي قديمِ اروپا مستلزم واكاوي ابعادِ گوناگون و فهم خاستگاه مفهوم موزيكاپوئتيكا است.