تعدد گستره ها و ناحيه هاي صوتي در محدودۀ صوتي آوازخوانان مرد موسيقي ايراني

مباني نظري موسيقي ايراني، به دليل فقدان يا عدم اِعمال استانداردهاي لازم، فاقد يك مبناي نظري جامع در زمينۀ محدوده بندي اصوات موسيقايي است. مفاهيم و اصطلاحات متكثّرِ موجود در اين زمينه، هم خوان با شيوه هاي شفاهي آموزش موسيقي ايراني، اغلب از سطح ارائه توصيفهاي كيفي از محدوده هاي صوتي فراتر نرفته اند. شناخت ماهوي مفاهيم مؤثر در شكل گيري مبحث محدوده بندي و به خصوص بررسي ابعاد كمّي اصطلاح «راست كوك» به عنوان محدودۀ صوتي آوازخوانان مرد موسيقي ايراني از مسائل اصلي پيش روي اين مقاله به شمار مي روند. براين اساس تعيين جايگاه محدودۀ راست كوك در نردبان موسيقايي و تبيين محدوده هاي زيرمجموعۀ آن، هدف اصلي از انجام اين تحقيق است. اين پژوهش بنيادي و كيفي است كه به شيوۀ توصيفي-تحليلي انجام شده است. بهره گيري از انديشه هاي فلاسفۀ مسلمان، در باب تفكيك و دسته بندي پديده هاي درك شوندۀ انساني، چهارچوب نظري اين مقاله را شكل داده است. داده هاي اين تحقيق مبتني بر منابع اوليه و كتابخانه اي است. يافته هاي اين مقاله نشان مي دهند كه نتايج پژوهش هاي انجام شده در خصوص توصيف و تبيين اصطلاح راست كوك، هم خواني چنداني با واقعيت هاي اجرايي آوازخوانان مرد موسيقي ايراني ندارند و اين مفهوم در حالتي كلي، تنها معرّف جنسيت آوازخوانان است. بررسي نغمه هاي اجرايي برخي از آوازخوانان مرد موسيقي ايراني، از سه بازۀ زمانيِ اواخر دوران قاجار، دوران پهلوي و دورۀ معاصر، حاكي از آن است كه محدودۀ راست كوك مشتمل بر چهار زيرمحدودۀ صوتي است كه در اين مقاله با عنوان هاي گسترۀ صوتيِ «راست كوكِ پايين»، «راست كوك وسط»، «راست كوك بالا» و «راست كوك غيث» نامگذاري شده اند. از ميان اين محدوده هاي صوتي چهارگانه، گستره هاي راست كوك وسط و راست كوك بالا در اجراي آواز موسيقي ايراني و گسترۀ راست كوك پايين در زمينۀ آموزش آواز كاربرد دارند. بنابر شواهد موجود گسترۀ راست كوك غيث در دوران معاصر فاقد كاربري است. هريك از اين گستره هاي صوتيِ آوازي، با وسعتي به ميزان يك فاصلۀ پانزدهم درست، به سه ناحيۀ صوتي با نام هاي «بم»، «ميانه» و «اوج» تقسيم مي شوند كه به ترتيب محدوده هايي به فاصلۀ يك چهارگان، يك هنگام و يك پنجگان از هريك از گستره هاي صوتي يادشده را دربر مي گيرند. از اين ميان ناحيۀ صوتي ميانه، فاصله اي محوري در صداي آوازخوانان مرد موسيقي ايراني است.