بازنمايي شخصيت فم‌فتال به مثابه تهديدي براي نظم اجتماعي در سينماي پيش از انقلاب ايران: مطالعه موردي فيلم‌هاي فرياد نيمه‌شب (1340)، مو طلايي شهر ما (1344)، و زن و عروسك‌هايش (1344)

فم‌فتال يكي از كهن‌الگوهاي مهم در هنر، ادبيات و اسطوره‌شناسي به‌شمار مي‌رود كه در تاريخ سينما نيز بارها به‌عنوان يك تيپ شخصيتي بازنمايي شده است. فم‌فتال زني جذاب است كه با تكيه‌بر قدرت اغواگري خود، شخصيت مرد داستان را به بازي گرفته و از او در راستاي اهداف خويش استفاده مي‌كند. هرچند فم‌فتال‌ها بيشتر در سينماي جهان و به‌خصوص در گونه‌ي فيلم «نوآر» به‌عنوان يك تيپ تكرارشونده شناسايي شده‌اند، اما در تاريخ سينماي ايران نيز ردپايي از آن‌ها به چشم مي‌خورد. عمده‌ي حضور اين شخصيت‌ها در سينماي ايران به سال‌هاي 1340 و 1350 و درواقع دوران «فيلم‌فارسي» بازمي‌گردد، جايي كه آن‌ها با حضور خود در نقش‌هايي بيشتر منفي، تلاش مي‌كردند تا مردان فيلم‌ها را دچار شيفتگي مرگبار نسبت به خود كرده و آن‌ها را به ورطه‌ي نابودي بكشانند. در اين حالت مردان ياراي مقاومت در برابر وسوسه‌هاي فم‌فتال را نداشته و تن به خواسته‌هاي او مي‌دادند. به‌طوركلي فم‌فتال‌ها تصويري جديد از زن ايراني را در نظرگاه عمومي ارايه مي‌دادند؛ هرچند تابع نظام اخلاقي سينماي پيش از انقلاب، در بيشتر مواقع سرنوشتي بهتر از مرگ و نيستي نمي‌يافتند. در تاريخ سينماي ايران، پروين غفاري به‌عنوان يكي از مهم‌ترين شمايل‌ها از اين شخصيت شناخته مي‌شود كه در فيلم‌هايي مانند «فرياد نيمه‌شب» (ساموئل خاچيكيان، 1340)، «موطلايي شهر ما» (عباس شباويز، 1344) و «زن و عروسك‌هايش» (اسماعيل رياحي، 1344)، در نقش فم‌فتال ظاهر شده است. پژوهش حاضر مي‌كوشد تا با بررسي شيوه‌هاي متفاوت بازنمايي فم‌فتال در سينماي پيش از انقلاب ايران از طريق بررسي موردي سه فيلم مذكور، الگوهاي مختلف در پرداخت اين شخصيت و ارتباط آن با مدرنيته و تصوير زن جديد را شناسايي كند. بررسي اين شيوه‌هاي بازنمايي متفاوت و روند پرداخت فم‌فتال‌هاي ايراني در قياس با نمونه‌هاي خارجي، نشان مي‌دهد كه چگونه مردان فيلم‌هاي فارسي برخلاف همتايان فرنگي‌شان، در بيشتر موارد به دام فم‌فتال نمي‌افتند و سرنوشت محتوم مردهاي فيلم نوآر گريبان آن‌ها را نمي‌گيرد.