مفهوم آيكونوگرافي و گونه‌هاي كاربردي آن در هنرهاي نمايشي با رويكرد انسان‌شناسي ديداري

هدف اين مقاله بررسي تحليلي و خاستگاه‌شناختي آيكونوگرافي و گونه‌هاي كاربردي آن در هنرهاي نمايشي، با رويكرد انسان/مردم‌شناسي ديداري است. شواهد نشان مي‌دهد كه در ادبيات هنري ايران، عبارت آيكونولوژي همواره دچار تشتت سليقه‌ها، نقطه‌نظرهاي متناقض و اصطلاحات رايج كم‌ربط يا بي‌ربط با ساحتِ بنيادين آيكونولوژي يا سيماشمايل‌شناسي قرار دارد و به همين نسبت داراي پراكندگي ‌معنا و كاربرد گرديده است. معمولا در فرهنگ رايج ايران، اغلب شكلك‌هاي مبايلي، اينترنتي، نشانه‌هاي بيناشهري و بينافرهنگي، علائم جاده‌اي، ايموجي‌ها، آدرس‌ها، اشاره‌ها، فلش‌ها، و هرسونگري‌ها را آيكون مي‌نامند. در حالي‌كه آيكونوگرافي و آيكونولوژي، لزوما داراي قواعدي منحصر به ساختاري روشمند، با عناصر نمايشي در قلمرو انسان‌شناسي ديداري است. بنابراين، نقد و بررسي ديدگاه‌ها، ترجمه‌ها و جنبه‌هاي كاربردي‌آيكون در هنرهاي نمايشي و انسان‌شناسي ديداري از اهم تلاش اين مقاله‌ي پژوهش‌محور در راستاي تبيين درست واژه‌ي آيكون است. بخشي از اين مقاله با رويكرد انتقادي به برابرنهاد و بازتعريف آيكون در فرهنگ نمايش با طرح مسئله‌ي نشانه‌گذاري بر تعدادي از ميزانسن‌ها در ادبيات داستاني، تابلونگاري‌ها، نقاشي‌هاي ديواري، پارچه‌اي، صخره‌اي، و ديگر قالب‌ها است. بديهي به نظر مي‌رسد اين واژه‌ي تازه وارد در ادبيات و فرهنگِ هنر ايران بين گستره‌ها‌ي نماد، نشانه و تمثيل، دچار كم‌توجهي گرديده باشد. بنابراين نگاه انتقادي به تعاريف موجود و تبيين ساختار آيكون از نتايج حاصل اين پژوهش، نشان مي‌دهد كه آيكونولوژي روش/دانشي مستقل و كم‌مانند در زبان هنر است كه بدون هر يك از اركان دو‌گانه‌ي نمايشي و انسان‌شناسي ديداري، ديگر داراي مفهوم آيكون نيست. بلكه ممكن است نقاشي يا تمثيل يا نشانه يا هر پديده اي دگر باشد. اين مقاله به روش توصيفي – تحليلي و رويكرد تفسيري، به ارائه چند آيكونوگرافي ايراني از هنرهاي تجسمي دوره‌ي باستان تا كنون و با هدف تحليل محتواي كيفي، به مقايسه چند نظر و نظريه‌ي رايجِ خارجي و داخلي در راستاي تبيين متناسب عبارت آيكون در ادبيات و هنر ايران، تجزيه و تحليل گرديده است.